Mimar Sinan

[stRiCkeN]

Türke şeref, cihana ise yüzlerce medeni eser veren bir sanatkar olarak tarihe geçen büyük Osmanlı mimarı. Koca Sinan diye de anılır. Tahminen 1490 senesinde Kayseri’nin Ağırnas köyünde doğdu. Babası Abdülmennan olup, bu ismi sonradan almıştı. Yavuz Sultan Selim Han zamanında devşirme olarak İstanbul’a geldi. Burada iyi bir eğitim ve öğretim gördükten sonra Acemi Oğlanlar kışlasına verildi. Acemi Oğlanlar ocağındaki gençler çok sıkı bir askerlik eğitiminin yanında, genellikle büyük inşaatlarda, veya gemilerde hizmet ederlerdi. Böylece, Acemi Oğlanları, askerliğin yanısıra bir de meslek öğrenirlerdi. Mimar Sinan da neccarlık (marangozluk) mesleğini öğrendi. Acemi Oğlanlık devresini dokuz yılda tamamlayan Sinan, 1521 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın Belgrad Seferine Yeniçeri olarak katıldı. Büyük kabiliyeti sebebiyle Yeniçerilikte sık sık terfi etmeye başladı. 1522’de Rodos Seferine Atlı Sekban olarak katılıp, 1526 Mohaç Meydan Muharebesinden sonra, gösterdiği yararlıklar sebebiyle takdir edilerek Acemi Oğlanlar Yayabaşılığına (Bölük Komutanı) terfi ettirildi. Daha sonra Kapıyayabaşı olup, 1534 Alman ve Bağdat seferlerine Zemberekçibaşı olarak katıldı. 1533 yılında Kanuni Sultan Süleyman’ın İranSeferi sırasında Van Gölüne geldiklerinde, Sadrazam Lütfi Paşa karşı sahile gitmek ve düşmanın ahvalini gözetlemek istedi. Bu maksatla Sinan’a kadırga yapması emredildi. Sinan’ın iki hafta gibi kısa bir sürede üç adet kadırga yapıp donatmasına, çok memnun olan Lütfi Paşa, gemilerin idaresini ona verdi. Bu başarısı ile büyük itibar kazandı. İran Seferinden dönüşte,Yeniçeri Ocağında itibarı yüksek olan Hasekilik rütbesi verildi. Bu rütbeyle, 1537 Korfu, Pulya ve 1538 Kara Boğdan (Moldavya) seferlerine katıldı. Son katıldığı seferinden olan Kara Boğdan Seferinde, ordunun Prut Nehrini geçmesi için bir köprü yapılması gerekiyordu.Zemin kaygan olduğundan bu işi kimse başaramadı. Bu iş Lütfi Paşanın teklifiyle Sinan’a verildi. Sinan, ordudaki bütün mimar ve neccarları toplayarak on üç gün gibi kısa bir sürede köprüyü yapıp ordunun karşıya geçmesini sağladı. Bu olaydan bir müddet sonra, Hassa Başmimarı Acem Ali ve Veziriazam Ayas Paşa vefat ettiler. Ayas Paşanın türbesini yapmak için yeni bir başmimar tayin edilmesi gerekiyordu. Lütfi Paşa bu sefer de Sultan’a gidip, bu iş için en uygun kimsenin Sinan olduğunu söyledi. Böylece 1538 yılında Hassa Başmimarı oldu. Katıldığı her seferde gördüğü bina ve harabelerden bir ders alan Mimar Sinan, Batının ve Doğunun mimari tarzını tedkik imkanını buldu. Bu iki uslubu birleştirerek orjinal eserler verdi. Mimar Sinan’ın, Mimarbaşılığa getirilmeden evvel yaptığı üç eser dikkat çekicidir. Bunlar: Haleb’de Husreviye Külliyesi, Gebze’de Çoban Mustafa Külliyesi ve İstanbul’da Hürrem Sultan için yapılan Haseki Külliyesidir. Haleb’deki Hüsreviye Külliyesinde, tek kubbeli cami tarzı ile, bu kubbenin köşelerine birer kubbe ilave edilerek yan mekanlı cami tarzı birleştirilmiş ve böylece Osmanlı mimarlarının İznik ve Bursa’daki eserlerine uyulmuştur. Külliyede ayrıca, avlu, medrese, hamam, imaret ve misafirhane gibi kısımlar bulunmaktadır. Gebze’deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesindeyse renkli taş kakmalar ve süslemeler görülür. Külliyede cami, türbe ve diğer unsurlar gayet ahenkli bir tarzda yerleştirilmiştir. Mimar Sinan’ın İstanbul’daki ilk eseri olan Haseki Külliyesi, devrindeki bütün mimari unsurları taşımaktadır. Cami, medrese, sıbyan mektebi, imaret, darüşşifa ve çeşmeden teşekkül eden külliyede cami, diğer kısımlardan tamamen ayrıdır. Mimar Sinan’ın Mimarbaşı olduktan sonra verdiği üç büyük eser, onun sanatının gelişmesini gösteren basamaklardır. Bunların ilki İstanbul Şehzadebaşı Camii ve külliyesidir. Dört yarım kubbenin ortasında merkezi bir kubbe tarzında inşa edilen Şehzadebaşı Camii, daha sonra yapılan bütün camilere örnek teşkil etmiştir. (Bkz. Şehzadebaşı Camii) Süleymaniye Camii, Mimar Sinan’ın İstanbul’daki en muhteşem eseridir. Kendi tabiriyle kalfalık döneminde yapılmıştır. (Bkz. Süleymaniye Camii) Mimar Sinan’ın en güzel eseri, seksen yaşında yaptığı ve ustalık eserim, diye takdim ettiği Edirne’deki Selimiye Camiidir. (Bkz. Selimiye Camii) Mimar Sinan, Mimarbaşı olduğu sürece birbirinden çok değişik konularla uğraştı. Zaman zaman eskileri restore etti. Bu konudaki en kesif çabalarını Ayasofya için harcadı. 1573’te Ayasofya’nın kubbesini onararak çevresine, takviyeli duvarlar yaptı ve eserin bu günlere sağlam olarak gelmesini sağladı. Eski eserlerle abidelerin yakınına yapılan ve onların görünümlerini bozan yapıların yıkılması da onun görevleri arasındaydı. Bu sebeplerle Zeyrek Camii ve İstanbul Hisarı civarına yapılan bazı ev ve dükkanların yıkımını sağladı. İstanbul caddelerinin genişliği, evlerin yapımı ve lağımların bağlanmasıyla uğraştı. Sokakların darlığı sebebiyle ortaya çıkan yangın tehlikesine dikkat çekip bu hususta ferman yayınlattı. Günümüzde bile bir problem olan İstanbul’un kaldırımlarıyla bizzat ilgilenmesi çok ilgi çekicidir. Bu konuya ne kadar önem verdiği, vakfiyesinde İstanbul’un kaldırımları için para bırakmasından anlaşılmaktadır. Aynı anda birçok eseri plan haline getirip yapımlarını sürdüren Mimar Sinan, en geniş çaptaki yapım işlerinin en ufak detaylarıyla bile kendisi ilgilenirdi. Fakat bu işler altında ezilmezdi. Bütün bu başarılarıyla beraber, İslam ahlakıyla ahlaklanmış mütevazi bir insandı. Mühründe bulunan; ’El-hakir-ül-fakir Mimar Sinan’ yazısı, bunu en iyi şekilde isbat eder. Türk mimarisinin yetiştirdiği, İslam aleminin bu büyük mimar ve mühendisi doksan yaşın üzerinde, faal bir hayat sürdü. Sai Mustafa Çelebi’nin Tezkiret-ül-Ebniye’de belirttiği gibi; Mimar Sinan seksen dört cami, elli iki mescit, elli yedi medrese yedi darül-kurra, yirmi türbe, on yedi imaret, üç darüşşifa, beş su yolu, sekiz köprü, yirmi kervansaray, otuz altı saray, sekiz mahzen ve kırk sekiz de hamam olmak üzere üç yüz altmış dört eser vermiştir. Eserlerinin bir kısmı İstanbul’dadır. Osmanlı ülkesinde damgasını vurmadığı bir köşe yok gibidir. 1588’de İstanbul’da vefat eden Mimar Sinan, Süleymaniye Camiinin yanında kendi yaptığı mütevazi ve sade türbeye defnedildi. Mimar Sinan’ın Başmimarlığa getirildiği dönemde Osmanlı Cihan Devleti, bir Türk-İslam devleti olarak ekonomisi, müesseseleri, adaleti ve sosyal yapı bakımından dünyanın en güçlü devletiydi. Böyle kudretli bir devletin güçlü bir sanatçısı olan Sinan da yaklaşık elli senelik mimarlık döneminde kendisine düşen vazifeyi hakkıyla yerine getirdi. Mimari dehası yanında güçlü organizasyon ve disiplin kabiliyetiyle o günlerde dünyanın hiçbir yerinde görülmeyen bir hassa mimarları teşkilatı geliştirildi. Bu teşkilat, Sinan’dan itibaren, devletin her tarafına İstanbul’un mimari kaidelerini götürdü. Sarayda, mimarinin her alanında atölyeler kurdu. Bu atölyeleri Mimarbaşı, Hattatbaşı, Doğancıbaşı gibi büyük devlet memurları yönetti. Bu atölyelerde Sultanahmed Camiini yapan Sedefkar Ahmed Ağa ve Davud Ağa gibi mimarlar yetişti. Sinan, Selçuklu dönemi yapılarını, dekoratif anlamdaki taş işçiliğini çok yakından bilmesine rağmen, eskiyi körü körüne taklit etmekten çok, kendi sentezlerine değer verip uyguladı. Bu sebeple eserlerindeki süsleme, yalnızca mukarnaslar ve kapı kenar motifleri üzerinde yoğunluk kazandı. Kullandığı malzeme yeknesak, ağır başlı ve sade bir anlatım içinde kaldı. Yine Selçuklu dönemiyle İran ve Arap mimarilerinde çok rastlanan dekoratif seramik malzemelerine özellikle dış cephelerde hiç yer vermedi. Konstrüksiyon araştırmalarının üzerinde durup her eserinde ayrı bir sistem analizine yöneldi. Kare prizma üzerine yarım kürenin çeşitli varyantlarını tek tek denedi. Statik endişeden kaynaklanan kalın taşıyıcı duvarların kesitlerini inceltip, yapıda modül sistemini kullandı. Farklı renk ve dokuda çeşitli malzemeler kullanmak yerine, aynı malzemeyle ışık gölge oyunlarına tabi tutarak çeşitli zenginlikler ortaya koydu. Bu amaçla düzlemden eğri yüzeylere geçerken uygulamaya koyduğu mukarnaslar, kapı çevrelerinde yer verdiği sade taş bordürleri sık sık kullanırdı. Mekan içinde özellikle konstrüksiyona yönelik yapı elemanlarını belirleyici bir malzeme kullanımına gidip, sadece dekoratif bir görüntü elde etme gayesine yönelik malzeme kullanımına ihtiyaç duymadı. Kubbenin beden duvarına oturuşunda veya cephe kuruluşunda eskinin masif ve boşluksuz anlayışını tamamen değiştirdi. Geliştirdiği teknik çözümlerle bu noktalarda birbirini takip eden diziler halinde pencere boşlukları meydana getirip, iç mekanın ferah, aydınlık olmasına itina gösterdi. Kullanılan pencerelerde işin önemine göre alçı çerçeve içinde renkli cam uygulamalarına yer verdi. Hiçbir zaman fonksiyon dışında bir malzeme kullanımına gitmedi. Bu özelliğiyle yapı elemanları bina bütününde birbirlerini tamamlayarak gelişti ve yapı, onu taçlandıran, adeta boşlukta yüzer görünümündeki bir kubbe ile noktalandı. Sinan, her mimari eseri kendine has bir biçimle ele almak, yapıda form ve konstrüksiyon beraberliğini kurmak, dış mekan ve kuruluşunun iç mekana bütünlük kazanmasını sağlamak, mevcut teknolojik imkan ve malzeme denemelerinin üstünde, onları kendi istekleri doğrultusunda kullanmayı bilmek, akılcı ve sade bir malzeme kullanma anlayışına sahip olmak gibi günümüzde de geçerli mimarlık prensiplerini bundan dört asır önce eserleriyle ortaya koydu. Bu sebeple daima sanatı ile asırlar ötesi bir mimari deha olarak anıldı ve anılacaktır. Her bakımdan parlak bir devirde yetişen Mimar Sinan, Osmanlı mimarisinin zirvesini temsil eder. Mustafa Sa’i’nin hazırladığı Tezkiret-ül-Ebniye kitabında yazılı üç yüz altmış dört eseri şöyle bildirilmektedir: Camiler: 1) İstanbul Süleymaniye Camii, 2) İstanbul Şehzadebaşı Camii, 3) Haseki Hürrem Camii, 4) Mihrimah Sultan Camii (Edirnekapı’da), 5) Osman Şah Validesi Camii (Aksaray’da), 6) Sultan Bayezid Kızı Camii (Yenibahçe’de), 7) Ahmed Paşa Camii (Topkapı’da), 8) Rüstem Paşa Camii (Tahtakale’de), 9) Mehmed Paşa (Sokullu) Camii (Kadırga Limanında), 10) İbrahim Paşa Camii (Silivrikapı’da), 11) Bali Paşa Camii (Hüsrev Paşa Türbesi yakınında, 12) Hacı Evhad Camii (Yedikule yakınında), 13) Kazasker Abdurrahman Çelebi Camii (Molla Gürani’de), 14) Mahmud Ağa Camii (Ahırkapı yakınında), 15) Odabaşı Camii (Yenikapı yakınında), 16) Hoca Hüsrev Camii (Kocamustafapaşa’da), 17) Hamami Hatun Camii (Sulumanastır’da), 18) Defterdar Süleyman Çelebi Camii (Üsküplü Çeşmesi yakınında), 19) Ferruh Kethüda Camii (Balat Kapısı içinde), 20) Yunus Bey Camii (Balat’ta), 21) Hürrem Çavuş Camii (Yenibahçe yakınında), 22) Sinan Ağa Camii (Kadı Çeşmesi yakınında), 23) Ahi Çelebi Camii (İzmir İskelesi yakınında), 24) Süleyman Subaşı Camii (Unkapanı’nda), 25) Zal Mahmud Paşa Camii (Eyüp’te), 26) Nişancı Paşa Camii (Eyüp’te), 27) Şah Sultan Camii (Eyüp’te), 28) Emir Buhari Camii (Edirnekapı dışında), 29) Merkez Efendi Camii (Yenikapı dışında), 30) Çavuşbaşı Camii (Sütlüce’de), 31) Turşucuzade Hüseyin Çelebi Camii (Kiremitlik’te), 32) Kasım Paşa Camii (Tersane yakınında), 33) Sokullu Mehmed Paşa Camii (Azapkapısı’nda), 34) Kılıç Ali Paşa Camii (Tophane’de), 35) Muhiddin Çelebi Camii (Tophane’de), 36) Molla Çelebi Camii (Tophane Beşiktaş arasında), 37) Ebü’l-Fazl Camii (Tophane üstünde), 38) Şehzade Cihangir Camii (Tophane’de), 39) Sinan Paşa Camii (Beşiktaş’ta), 40) Mihrimah Sultan Camii (Üsküdar’da, iskelede), 41) Eski Valide Camii (Üsküdar’da), 42) Şemsi Ahmed Paşa Camii (Üsküdar’da), 43) İskender Paşa Camii (Kanlıca’da), 44) Çoban Mustafa Paşa Camii (Geğbüze’de), 45)Pertev Paşa Camii (İzmit’te), 46) Rüstem Paşa Camii (Sapanca’da), 47) Rüstem Paşa Camii (Samanlı’da), 48) Mustafa Paşa Camii (Bolu’da), 49) Ferhad Paşa Camii (Bolu’da), 50) Mehmed Bey Camii (İzmit’te), 51) Osman Paşa Camii (Kayseri’de), 52) Hacı Paşa Camii (Kayseri’de), 53) Cenabi Ahmed Paşa Camii (Ankara’da), 54) Lala Mustafa Paşa Camii (Erzurum’da), 55) Sultan Alaeddin Selçuki Camiinin (Çorum’da) yenilenmesi, 56) Abdüsselam Camiinin (İzmit’te) yenilenmesi, 57) Kiliseden dönme Eski Caminin (İznik’te) Sultan Süleyman tarafından yeniden yaptırılması, 58) Hüsreviye (Hüsrev Paşa) Camii (Haleb’de), 59) Sultan Murad Camii (Manisa’da), 60) Orhan Camiinin (Kütahya’da) yenilenmesi, 61) Kabe-i şerifin kubbelerinin tamiri, 62) Hüseyin Paşa Camii (Kütahya’da), 63) Rüstem Paşa Camii (Bolvadin’de), 64) Sultan Selim Camii (Karapınar’da), 65) Sultan Süleyman Camii (Şam, Gök Meydanda), 66) Sultan Selim Camii (Edirne’de), 67) Taşlık Camii (Mahmud Paşa için, Edirne’de), 68) Defterdar Mustafa Çelebi Camii (Edirne’de), 69) Haseki Sultan Camii (Edirne, Mustafa Paşa Köprüsü başında), 70) Semiz Ali Paşa Camii (Babaeski’de), 71) Sokullu Mehmed Paşa Camii (Hafsa’da, Trakya), 72) Sokullu Mehmed Paşa Camii (Burgaz’da), 73) Semiz Ali Paşa Camii (Ereğli’de), 74) Bosnalı Mehmed Paşa Camii (Sofya’da), 75) Sofu Mehmed Paşa Camii (Hersek’te), 76) Ferhad Paşa Camii (Çatalca’da), 77) Maktul Mustafa Paşa Camii (Budin’de), 78) Firdevs Bey Camii (Isparta’da), 79) Memi Kethuda Camii (Ulaşlı’da), 80) Tatar Han Camii (Kırım, Gözleve’de), 87) Rüstem Paşa Camii (Rodoscuk’ta), 82) Vezir Osman Paşa Camii (Tırhala’da), 83) Rüstem Kethüdası Mehmed Bey Camii (Tırhala’da), 84) Mesih Mehmed Paşa Camii (Yenibahçe’de). Mescitler: 1) İbrahim Paşa Mescidi (İsa Kapısında), 2) Sinan Paşa Mescidi (Yenibahçe’de), 3) Rüstem Paşa Mescidi (Yenibahçe’de), 4) Mimar Sinan Mescidi (Yenibahçe’de), 5) Hafız Mustafa Çelebi Mescidi (Yenibahçe’de), 6) Müftü Çivizade Efendi Mescidi (Topkapı yakınında), 7) Emir Ali Çelebi Mescidi (Karagümrük çevresindee), 8) Üçbaş Mescidi (Karagümrük yakınında), 9) Defterdar Şerifezade Efendi Mescidi (Fatih Çarşamba’da), 10) Defterdar Mahmud Çelebi Efendi Mescidi (Defterdar’da), 11) Simkeşbaşı Mescidi (Lütfi Paşa Çarşısının yakınında), 12) Hacegizade Mescidi (Fatih Camii yakınında), 13) Çavuş Mescidi (Silivrikapı yakınında), 14) Civizade Kızı Mescidi (Davutpaşa yakınında), 15) Takyeci Ahmed Çelebi Mescidi (Silivrikapı civarında), 16) Hacı Nasuh Mescidi (Sarıgez yakınında) 17) Kasap Hacı İvan Mescidi (Sarıgüzel’de), 18) Hacı Hamza Mescidi (Ağa Çayırında), 19) Tok Hacı Hasan Mescidi (Zeyrek’te), 20) İbrahim Paşa Zevcesi Mescidi (Kumkapı yakınında), 21)Bayram Çelebi Mescidi (Langakapısı yakınında), 22) Kemhacılar Mescidi (Çakmakçılar’da), 23) Kuyumcular Mescidi (Çakmakçılar’da), 24)HersekBodrumu üzerinde olan mescit (Ayasofya yakınında), 25) Yayabaşı Mescidi (Fenerkapısı içinde), 26) Abdi Subaşı Mescidi (Sultan Selim yakınında), 27) Hüseyin Çelebi Mescidi (Sultan Selim Camii yakınında), 28) Hacı İlyas Mescidi (Ali Paşa Hamamı yakınında), 29) Duhanizade Mescidi (Kocamustafapaşa yakınında), 30) Kadızade Mescidi (Çukurhamam yakınında), 31) Müftü Hamit Efendi Mescidi (Azaplar Hamamı yakınında), 32) Tüfenkhane Mescidi (Unkapanı’nda), 33) Saray Ağası Davud Ağa Mescidi (Edirnekapı dışında), 34)Dökmecibaşı Mescidi (Eyüp’te), 35) Arpacıbaşı Mescidi (Eyüp’te), 36) Hekimbaşı Kaysunizade Mescidi (İstanbul’da), 37) Kaysunizade Mescidi (Sütlüce’de), 38) Karcı Subaşı Süleyman Mescidi (Eyüp’te), 39) İki Mescid (İstanbul’da), 40) Ahmed Çelebi Mescidi (Kiremitlik’te), 41)Yahya Kethüda Mescidi (Kasımpaşa’da), 42) Şehremini Hasan Çelebi Mescidi (Kasımpaşa’da), 43) Süheyl Bey Mescidi (Tophane’de), 44) İlyaszade Mescidi (Topkapı’nın dışında) 45) Sarrafbaşı Mescidi (Topkapı’nın dışında), 46) Pazarbaşı Nemu Kethüda Mescidi (Kasımpaşa’da), 47) Mehmed Paşa Mescidi (Büyükçekmecede), 48) Hacı Paşa Mescidi (Üsküdar’da), 49) Saraçhane Mescidi (Hasköy’de), 50) Ruznameci Abdi Çelebi Mescidi (Sulumanastır’da), 51) Kürkçübaşı Mescidi (Kumkapı haricinde), 52) Şeyh Ferhad Mescidi (Langakapısı yakınında). Medreseler: 1) Sultan Süleyman Medresesi (Mekke’de), 2) Süleymaniye Medreseleri (İstanbul’da), 3) Yavuz Sultan Selim Medresesi (Halıcılar Köşkünde), 4) Sultan Selim Medresesi (Edirne’de), 5) Sultan Süleyman Medresesi (Çorlu’da), 6) Şehzade Sultan Mehmed Medresesi (İstanbul’da), 7) Haseki Sultan Medresesi (Avratpazarı’nda), 8) Valide Sultan Medresesi (Üsküdar’da), 9) Kahriye Medresesi (Sultan Selim yakınında), 10) Mihrimah Sultan Medresesi (Üsküdar’da), 11) Mihrimah Sultan Medresesi (Edirnekapı’da), 12) Mehmed Paşa Medresesi (Kadırga’da), 13) Mehmed Paşa Medresesi (Eyüp’te), 14) Osman Şah Validesi Medresesi (Aksaray yakınında), 15) Rüstem Paşa Medresesi (İstanbul’da), 16) Ali Paşa Medresesi (İstanbul’da), 17) Ahmed Paşa Medresesi (Topkapı’da), 18) Sofu Mehmed Paşa Medresesi (İstanbul’da), 19) İbrahim Paşa Medresesi (İstanbul’da), 20) Sinan Paşa Medresesi (Beşiktaş’ta), 21) İskender Paşa Medresesi (Kanlıca’da), 22) Kasım Paşa Medresesi, 23) Ali Paşa Medresesi (Babaeski’de), 24) Mısırlı Mustafa Paşa Medresesi (Geğbüze’de), 25) Ahmed Paşa Medresesi (İzmit’te), 26) İbrahim Paşa Medresesi (İsa Kapısında), 27) Şemsi Ahmed Paşa Medresesi (Üsküdar’da), 28) Kapı Ağası Mahmud Ağa Medresesi (Ahırkapı’da), 29) Kapıağası Cafer Ağa Medresesi (Soğukkuyu’da), 30) Ahmed Ağa Medresesi (Çapa’da), 31) Hamid Efendi Medresesi (Filyokuşu’nda), 32) Malul Emir Efendi Medresesi (Karagümrük’te), 33) Ümm-i Veled Medresesi (Karagümrük’te), 34) Üçbaş Medresesi (Karagümrük’te), 35) Kazasker Perviz Efendi Medresesi (Fatih’te), 36) Hacegizade Medresesi (Fatih’te), 37) Ağazade Medresesi (İstanbul’da), 38) Yahya Efendi Medresesi (Beşiktaş’ta), 39) Defterdar Abdüsselam Bey Medresesi (Küçükçekmece’de), 40) Tuti Kadı Medresesi (Fatih’te), 41) Hakim Mehmed Çelebi Medresesi (Küçükkaraman’da), 42) Hüseyin Çelebi Medresesi (Çarşamba’da), 43) Şahkulu Medresesi (İstanbul’da), 44) Emin Sinan Efendi Medresesi (Küçükpazar’da), 45) Yunus Bey Medresesi (Draman’da), 46) Karcı Süleyman Bey Medresesi, 47)Hacce Hatun Medresesi (Üsküdür’da), 48) Defterdar Şerifezade Medresesi (Kadıçeşmesi’nde), 49) Kadı Hakim Çelebi Medresesi (Küçükkaraman’da), 51) Kirmasti Medresesi, 52) Sekban Ali Bey Medresesi (Karagümrük’te), 53) Nişancı Mehmed Bey Medresesi (Altımermer’de), 54) Kethüda Hüseyin Çelebi Medresesi (Sultan Selim’de), 55) Gülfem Hatun Medresesi (Üsküdar’da), 56) Hüsrev Kethüda Medresesi (Ankara’da), 57) Mehmed Ağa Medresesi (Çatalçeşme’de). Darülkurralar: 1) Sultan Süleyman Han Darülkurraası (İstanbul’da), 2) Valide Sultan Darülkurrası (Üsküdar’da), 3) Hüsrev Kethüda Darülkurrası (İstanbul’da), 4) Mehmed Paşa Darülkurrası (Eyüp’te), 5) Müftü Sa’di Çelebi Darülkurrası (Küçükkaraman’da), 6) Sokullu Mehmed Paşa Darülkurrası (Eyüp’te), 7) Kadızade Efendi Darülkurrası (Fatih’te). Türbeler: 1) Sultan Süleyman Türbesi (Süleymaniye’de), 2) Şehzade Sultan Mehmed Türbesi (Şehzadebaşı’nda), 3) Sultan Selim Türbesi (Ayasofya civarında), 4) Hüsrev Paşa Türbesi (Yenibahçe’de), 5) Şehzadeler Türbesi (Ayasofya’da), 6) Vezir-i azam Rüstem Paşa Türbesi (Şehzade Türbesi yakınında), 7) Ahmed Paşa Türbesi (Eyüp’te), 8) Mehmed Paşa Türbesi (Topkapı’da), 9) Çocukları için inşa ettiği türbe, 10) Siyavuş Paşa Türbesi (Eyüp’te), 11) Siyavuş Paşanın çocukları için yapılan türbe (Eyüp’te), 12) Zal Mahmud Paşa Türbesi (Eyüp’te), 13) Şemsi Ahmed Paşa Türbesi (Üsküdar’da), 14) Yahya Efendi Türbesi (Beşiktaş’ta), 15) Arap Ahmed Paşa Türbesi (Fındıklı’da), 16) Hayreddin Paşa Türbesi (Beşiktaş’ta), 17) Kılıç Ali Paşa Türbesi (Tophane’de), 18) Pertev Paşa Türbesi (Eyüp’te), 19) Şah-ı Huban Türbesi (Üsküdar’da, 22) Haseki Hürrem Sultan Türbesi (Süleymaniye’de). İmaretler: 1) Sultan Süleyman İmareti (Süleymaniye’de), 2) Haseki Sultan İmareti (Mekke’de), 3) Haseki Sultan İmareti (Medine’de), 4) Mustafa Paşa Köprüsü başında bir imaret (Edirne’de), 5) Sultan Selim İmareti (Karapınar’da), 6) Sultan Süleyman İmareti (Şam’da), 7) Şehzade Sultan Mehmed İmareti (İstanbul’da), 8) Sultan Süleyman İmareti (Çorlu’da), 9) Valide Sultan İmareti (Üsküdar’da), 10) Mihrimah Sultan İmareti (Üsküdar’da), 11) Sultan Murad İmareti (Manisa’da), 12) Rüstem Paşa İmareti (Rodoscuk’ta), 13) Rüstem Paşa İmareti (Sapanca’da), 14) Mehmed Paşa İmareti (Burgaz’da), 15) Mehmed Paşa İmareti (Hafsa’da), 16) Mustafa Paşa İmareti (Geğbüze’de), 17) Mehmed Paşa İmareti (Bosna’da). Darüşşifalar: 1) Sultan Süleyman Darüşşifası (Süleymaniye’de), 2) Haseki Sultan Darüşşifası (Haseki’de), 3) Valide Sultan Darüşşifası (Üsküdar’da). Su Yolları Kemerleri: 1) Bend Kemeri (Kağıthane’de), 2) Uzun Kemer (Kemerburgaz’da), 3) Muglava Kemeri (Kemerburgaz’da), 4) Gözlüce Kemer (Cebeciköy’de), 5) Müderris köyü yakınındaki kemer (Kemerburgaz’da). Köprüler: 1) Büyükçekmece Köprüsü, 2) Silivri Köprüsü, 3) Mustafa Paşa Köprüsü (Meriç üzerinde), 4) Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü (Tekirdağ’da), 5) Odabaşı Köprüsü (Halkalıpınar’da), 6) Kapıağası Köprüsü (Haramidere’de), 7) Mehmed Paşa Köprüsü (Sinanlı’da), 8) Vezir-i azam Mehmed Paşa (Mostar) Köprüsü (Bosna’da, Vişigrad kasabasında). Kervansaraylar: 1) Kervansaray (Sultan Süleyman İmareti yakınında), 2) Kervansaray (Büyükçekmece’de), 3) Rüstem Paşa Kervansarayı (Rodosçuk’ta), 4) Kebeciler Kervansarayı (Bitpazarı’nda), 5) Rüstem Paşa Kervansarayı (Galata’da), 6) Ali Paşa Kervansarayı (Bursa’da), 7) Ali Paşa Kervansarayı (Bitpazarı’nda), 8) Pertev Paşa Kervansarayı (Vefa’da), 9) Mustafa Paşa Kervansarayı (Ilgın’da), 10) Rüstem Paşa Kervansarayı (Sapanca’da), 11) Rüstem Paşa Kervansarayı (Samanlı’da), 12) Rüstem Paşa Kervansarayı (Karışdıran’da), 13) Rüstem Paşa Kervansarayı (Akbıyık’ta), 14) Rüstem Paşa Kervansarayı (Karaman Ereğlisi’nde), 15) Hüsrev Kethüda Kervansarayı (İpsala’da) 16) Mehmed Paşa Kervansarayı (Hafsa’da), 17) Mehmed Paşa Kervansarayı (Burgaz’da), 18) Rüstem Paşa Kervansarayı (Edirne’de), 19) Ali Paşa Çarşısı ve Kervansarayı (Edirne’de), 20)İbrahim Paşa Kervansarayı (İstanbul’da). Saraylar: 1) Saray-ı atik tamiri (Beyazıt’ta), 2) Saray-ı cedid-i hümayun tamiri (Topkapı’da), 3) Üsküdar Sarayının tamiri (Üsküdar’da), 4) Galatasarayın eski yerine yeniden inşası (Galatasaray’da), 5) Atmeydanı Sarayının yeniden inşası (Atmeydanı’nda), 6) İbrahim Paşa Sarayı (Atmeydanı’nda), 7) Yenikapı Sarayının yeniden inşası (Silivrikapı’da), 8) Kandilli Sarayının yeniden inşası (Kandilli’de), 9) Fenerbahçe Sarayının yeniden inşası (Fenerbahçe’de), 10) İskender Çelebi Bahçesi Sarayının yeniden inşası (İstanbul şehir dışında), 11) Halkalı Pınar Sarayının yeniden inşası (Halkalı’da), 12) Rüstem Paşa Sarayı (Kadırga’da), 13) Mehmed Paşa Sarayı (Kadırga’da), 14) Mehmed Paşa Sarayı (Ayasofya yakınında), 15)MehmedPaşa Sarayı (Üsküdar’da), 16) Rüstem Paşa Sarayı (Üsküdür’da), 17) Siyavuş Paşa Sarayı (İstanbul’da), 18) Siyavuş Paşa Sarayı (Üsküdar’da), 19) Siyavuş Paşa Sarayı (Üsküdar’da), 20) Siyavuş Paşa Sarayı (yine Üsküdar’da), 20) Ali Paşa Sarayı (İstanbul’da), 21) Ahmed Paşa Sarayı (Atmeydanı’nda), 22) Ferhad Paşa Sarayı (Bayezid civarında), 23) Pertev Paşa Sarayı (Vefa Meydanında), 24) Sinan Paşa Sarayı (Atmeydanı’nda), 25) Sofu Mehmed Paşa Sarayı (Hocapaşa’da), 26) Mahmud Ağa Sarayı (Yenibahçe’de), 27) Mehmed Paşa Sarayı (Halkalı yakınında Yergöğ’de), 28) Şah-ı Huban Kadın Sarayı (Kasımpaşa Çeşmesi yakınında), 29) Pertev Paşa Sarayı (şehrin dışında), 30) AhmedPaşa Sarayı (şehrin dışında), 31) Ahmed Paşa Sarayı (Taşra Çiftlik’te), 32) Ahmed Paşa Sarayı (Eyüp’te), 33) Ali Paşa Sarayı (Eyüp’te), 34) Mehmed Paşa Sarayı (şehrin dışında, Rüstem Çelebi Çiftliğinde), 35) Mehmed Paşa Sarayı (Bosna’da), 36) Rüstem Paşa Sarayı (İskender Çelebi Çiftliğinde). Mahzenler: 1) Buğday mahzeni (Galata Köşesinde), 2) Zift Mahzeni (Tersane-i Amirede), 3) Anbar (sarayda), 4) Anbar (Has Bahçe Yalısında), 5) Mutbak ve kiler (sarayda), 6) Mahzen (Unkapanı’nda), 7) İki adet anbar (Cebehane yakınında), 8)Kurşunlu Mahzen (Tophane’de). Hamamlar: 90 1) Sultan Süleyman Hamamı (İstanbul’da), 2) Sultan Süleyman Hamamı (Kefe’de), 3) Üç Kapılı Hamam (Topkapı sarayında), 4) Üç Kapılı Hamam (Üsküdar Sarayında), 5) Haseki Sultan Hamamı (Ayasofya yakınında), 6) Haseki Sultan Hamamı (Bahçekapı’da), 7) Haseki Sultan Hamamı (Yahudiler içinde), 8) Valide Sultan Hamamı (Üsküdar’da), 9) Valide Sultan Hamamı (Karapınar’da), 10) Valide Sultan Hamamı (Cibali Kapısında), 11) Mihrimah Sultan Hamamı (Edirnekapı’da), 12) Lütfi Paşa Hamamı (Yenibahçe’de), 13) Mehmed Paşa Hamamı (Galata’da), 14) MehmedPaşa Hamamı (Edine’de), 15) Kocamustafapaşa Hamamı (Yenibahçe’de), 16) İbrahim Paşa Hamamı (Silivrikapı’da), 17) Kapıağası Yakub Ağa Hamamı (Sulumanastır’da), 18) Sinan Paşa Hamamı (Beşiktaş’ta), 19) Molla Çelebi Hamamı (Fındıklı’da), 20) Kaptan Ali Paşa Hamamı (Tophane’de), 21) Kaptan Ali Paşa Hamamı (Fenerkapı’da), 22) Müfti Ebüssü’ud Efendi Hamamı (Macuncu Çarşısında), 23) Mirmiran Kasımpaşa Hamamı (Hafsa’da), 24) Merkez Efendi Hamamı (Yenikapı dışında), 25) Nişancı Paşa Hamamı (Eyüp’te), 26) Hüsrev Kethüda Hamamı (Ortaköy’de), 27) Hüsrev Kethüda Hamamı (İzmit’te), 28) Hamam (Çatalca’da), 29) Rüstem Paşa Hamamı (Sapanca’da), 30) Hüseyin Bey Hamamı (Kayseri’de), 31) Sarı Kürz Hamamı (İstanbul’da), 32) Hayreddin Paşa Hamamı (Zeyrek’te), 33) Hayreddin Paşa Hamamı (Karagümrük’te), 34) Yakub Ağa Hamamı (Tophane’de), 35) Haydar Paşa Hamamı (Zeyrek’te), 36) İskender Paşa Hamamı, 37) Odabaşı Behruzağa Hamamı (Şehremini’de), 38) Kethüda Kadın Hamamı (Akbaba’da), 39) Beykoz Hamamı, 40) Emir Buhari Hamamı (Edirnekapı dışında), 41) Hamam (Eyüp’te), 42) Dere Hamamı (Eyüp’te), 43) Salih Paşazade Hamamı (Yeniköy’de), 44) Sultan Süleyman Hamamı (Mekke’de), 45) Hayreddin Paşa Hamamı (Tophane’de), 46) Hayreddin Paşa Hamamı (Kemeraltı’nda), 47) Rüstem Paşa Hamamı (Cibali’de), 48) Valide Sultan Hamamı (Üsküdar’da). MİMARBAŞI; Alm. Generalbaumesister (m), Fr. Architecte (m), en chef, İng. Chief architect. Osmanlı Devletinde, umumi olarak inşa işleriyle meşgul olan memur. Mimarbaşıları, diğer şehirlerle birlikte, İstanbul’un imar edilmesine çalışırlardı. Mimarbaşılar, padişah ve saray mensuplarının, saray ve köşklerinin yanında, umumun faydalanması için inşa ettirilen cami, medrese, çeşme gibi inşaatlarını yaparlardı. Savaş zamanında ordu ile beraber sefere çıkarlar, yıkılan kalelerle, tahrib edilmiş köprüleri tamir ederler, askerin geçeceği yolları düzelterek, mühimmat geçebilecek hale getirirlerdi. Mimarbaşıların maiyetinde ’Başmimar, İkinci mimar, Kethüda ve Çavuş gibi memurlar vardı. Kethüda ve çavuş, hergün İstanbul’u dolaşır, umumi yollar, caddeler üzerine veya fakirlerin evlerine tecavüz edecek tarzda inşa edilmiş binaları yıktırırlardı. Böylelikle zamanımızdaki Belediye İmar İşleri Dairesinin vazifesini görürlerdi. Yaptırılacak binalar için mimarbaşından ruhsat alma ve planın tasdik ettirilmesi mecburiyeti vardı. Böylelikle inşaatların kanuna uygun olması kontrol edilirdi. Aksine hareket edenler men edilir ve cezaya maruz kalırlardı. Arazilerin taksiminde çıkan anlaşmazlıkların halledilmesi de mimarbaşıların vazifelerindendi. Ayrıca su bentlerinin inşası, suyun şehre taksimi, kaldırımların inşası da bu memurun göreviydi. Mimarbaşılık yalnızca İstanbul’a münhasır bir memuriyet değildi. Mühim hallerde ve büyük şehir merkezlerinde bu isimle anılan vazifelilere rastlanırdı. Evliya Çelebi, meşhur Seyahatname’sinde, Bağdat şehrinin yüksek dereceli memurlarını sayarken emrinde beş yüz kişi çalıştıran bir mimarbaşıya da yer vermiştir. Şehremini denilen saray memurları da bazı inşaat işleriyle alakadardılar. Bu sebeple zaman zaman mimarbaşılarıyla birbirlerinin vazife sahalarına girerlerdi. Geçen zaman içinde bu iki memuriyetin vazifeleri tamamen karışmış, ancak mimarbaşların fenni hususlarda daha bilgili olmaları onları üst dereceye çıkarmıştır. 1831 senesinde her iki memuriyet de kaldırılarak Ebniye-i Hassa Müdürlüğü kurulmuş ve vazifeleri bu memuriyete verilmiştir. Mimarbaşıları, yalnızca birer inşaat memuru değil, bugün hepimizin sahip olmakla iftihar ettiğimiz sanat abidelerini meydana getiren büyük birer sanatkardılar. Bunlar arasında Mimar Ayas, Mimar Kemaleddin, Mimar Kasım, Mimar Davud, Mimar Sedefkar Mehmed ve tarihimizde erişilmez ve müstesna yeri olan Mimar Sinan, mimarbaşılık vazifesinin en güzide memurlarıydılar. MİMARLIK; Alm. Beaukunst (f) Architektur (f), Fr. Architecture (m), İng. Architecture. İnşa sanatı. Mimarlıktan maksat, ortaya konan eserde güzellik, sağlamlık ve kullanışlılığı birleştirmektir.

[stRiCkeN]

Bu unsurlarsa, kültür, iklim ve teknik imkanlara bağlı olduğundan mimarlık sanatı da devirden devire, milletten millete ve iklimden iklime büyük değişiklikler göstermektedir. 33 Ilıman iklimin hüküm sürdüğü memleketlerde binalar, güneş ışığını en fazla alacak tarzda inşa edilir. Yağışlar daha çok yağmur şeklinde olduğundan çatı eğimleri azdır. Ekvatora daha yakın sıcak iklim bölgelerinde ise, güneş ışığından sakınılır. Pencereler az sayıda ve ufaktır. Avluların üzeri kapatılmıştır. Kar yağışının fazla olduğu ve uzun zaman erimeden kaldığı, kuzey memleketlerinde, çatılar çok eğimli yapılır. Böylece çatı üzerindeki kar miktarı en aşağı seviyede tutulmuş olur. Başlıca inşaat malzemesi taş, tuğla, ahşap, mermer, maden, kireç ve çimentodur. Her malzemenin fiziki özellikleri başka başkadır. Bu yüzden kullanılan malzemenin cinsine göre, inşaatın şekli ve tatbik edilen usüller de değişiklik gösterir. Çeşitli taş cinsleri, her devirde yaygın olarak kullanılan bir inşaat malzemesidir. En iyi şekil verilebilen taş, kalker (kireç taşı)dir. Mermer de bir kalker türüdür. Granit, çok kullanılan bir başka taş cinsidir. İnşaat malzemesi olarak taş, yüksek basma (sıkıştırma) mukavemetine karşılık nisbeten düşük eğme mukavemetine sahiptir. Bu sebeple taş binalarda kirişler kısa tutulur. Sık ve kalın sütunlara ihtiyaç vardır. Yine eskiden beri yaygın olarak kullanılan ahşap malzemeyse, lifli yapısı sebebiyle yüksek bir eğme mukavemeti gösterir. Böylece uzun krişli, ince sütunlu binalar inşa etmek mümkün olmaktadır. Gayet sıhhi olan ahşap malzemenin tek mahzuru çabucak yanmasıdır. Fakat buna karşı da çeşitli tedbirler geliştirilmiştir. ABD ve Kuzey Avrupa’da evler hala ahşap olarak yapılmaktadır. On dokuzuncu yüzyılda, betonun yüksek basma (sıkıştırma), çeliğin ise yüksek eğme mukavemetinden istifade etmek için, betonarme inşa tarzı geliştirildi. Böylece hem geniş, hem de çok yüksek binalar yapma imkanı ortaya çıktı. Beton içine inşaat demiri yerleştirilerek tatbik edilen betonarme inşa tarzı, bugün bütün dünyada yaygın şekilde kullanılmaktadır. Kil ve çamurun fırında pişirilmesiyle imal edilen ve taş kadar sağlam olmamasına rağmen işlemesi kolay olan tuğlanın ilk defa M.Ö. 6000 yıllarında Mezopotamya’da kullanıldığı bilinmektedir. Mimari bir eserde tertip tarzı, büyüklük, ölçülerin birbirine nisbeti ve uygunluğu gibi unsurlar sayesinde güzellik sağlanmaya çalışılır. Bu maksatla eserlerin ölçülerinde nisbetlerini esas alan matematikle ilgili formüller kullanılır. Mimarlıkta göz önüne alınması gereken bir husus da kullanışlılıktır. Yani, yapılan eser kullanma gayesine uygun olmalı, bina içinde sirkülasyon (hava akışı) ve akustik (ses yayılma) özellikleri iyi bir şekilde sağlanmalı, çeşitli ihtiyaçlar, imkanlar nisbetinde karşılanmalıdır. Mimarlık, ihtisas sahalarına göre birkaç şubeye ayrılır: Dini mimarlık (Cami, mescit, kilise mimarlığı). Askeri mimarlık. 3. Sivil mimarlık (Mesken, sınai, ticari içtimai ve siyasi mimarlık). 4. Bahçe mimarlığı (Bahçe tanzimi). 5. Şehir mimarlığı (Şehir imar planlarının hazırlanması, cadde, sokak ve meydanların tanzimi ile
uğraşan mimarlık şubesi). Mimarlık tarihi, insanlık tarihiyle başlar. Yeryüzünde ilk mimari eser Kabe’dir. Kabe’yi ilk insan ve ilk peygamber olan Adem aleyhisselam yapmıştır. Oğlu Şit aleyhisselam Kabe’yi ikinci defa taştan inşa etmiştir. Nuh Tufanından sonra, hazret-i İbrahim ve oğlu hazret-i İsmail birlikte yeniden imar ettiler. Eski Mısır’da mimarlık: Nil Nehrinin çamurunu güneş ışığında kurutarak elde ettikleri tuğlalarla evlerini yapan eski Mısırlılar dinleri icabı, en büyük önemi mabetlerle mezarlara vermişlerdir. Firavunları mumyalayıp içerisinde muhafaza ettikleri dev piramitler o devrin sembolü olmuştur. Bu piramitlerin inşası için büyük iş gücü gerekmiştir. Aynı şey mabetleri için de söylenebilir. Eski Mısırlıların mabetlerinde, kapalı bir avludan geniş bir salona girilir. Bu geniş sahada o kadar çok sütun vardır ki geriye pek az boşluk kalmıştır. Çok az yağmur yağan Mısır’da bu sütunların üzeri de taştan düz bir çatı ile gereksiz yere örtülmüş, içeriye güneş ışığının gelmesi önlenmiştir. Mezopotamya’da mimarlık: Fırat ve Dicle nehirlerinin suladığı Mezopotamya’da çamurun kurutulmasıyla imal edilen kerpiç veya tuğla, başlıca inşaat malzemesidir. Babil ve Sümerlerde kemerli inşa tarzı gelişmiştir. Asurluların ise sarayları meşhurdur. Tek katlı olan bu saraylarda odaların çoğunu dar koridorlar teşkil eder. Asurlular, şehirlerin etrafını da surlarla çevirmişlerdir. Mezopotamya’nın bu eski şehirleri, zamanla toprak altında kalmıştır. Yunan ve Roma mimarlığı: Mısır ve Mezopotamya mimarisinin tesiri eski Yunan’da da görülür. Kereste, çamur ve taşın yanısıra mermer de inşaat malzemesi olarak kullanıldı. Mısır’daki düz çatıların yerine az eğimli çatılar yapıldı. Yunan tapınaklarında topluca ibadet edilecek geniş kısımlar yoktur. Tek kişilik küçük hücrelerin yer aldığı bu tapınakların dış kısmında yer alan üstü kapalı avlularda tanrılarına kurban keserlerdi. Eğlenceyi çok seven Yunanlılar birçok açık hava tiyatrosu yapmışlardır. Bu tiyatrolarda daireye benzer şekildeki sahnenin etrafında merdiven basamağı gibi kat kat oturma yerleri çepeçevre inşa edilmiştir. Romalılar ise, geniş memleketlere hakim olduklarından büyük şehirler kurdular. Bu şehirlere kemerler üzerinden su getirdiler. Roma’nın hamamları da meşhurdur. Bu hamamların zemin ve duvarları mermerle kaplanmıştır. Romalılar bunlardan başka gladyatörlerin mücadelesini seyredip eğlenmek için, Yunanlıların tiyatrolarına benzer yapılar inşa etmişlerdir. Bütün bu inşaatlarda mahalli malzemelerin yanısıra deniz ve karayolları ile uzak memleketlerden de çeşitli malzemeler getirip kullanmışlardır. İlk Müslümanlarda mimarlık: İslamiyetin gelmesiyle büyük bir medeniyet kuran Araplar, her sahada olduğu gibi mimarlıkta da eşsiz eserler verdiler. Dünyaca tanınmış düşünürlerden Hrischfeld; ’Hiçbir millet, Arapların İslamiyeti kabul etmeleriyle medeniyete girmesi derecesinde hızla uygarlaşmamıştır.’ demektedir. Müslümanlar, kısa zamanda Hindistan’dan İspanya’ya kadar uzanan, üç kıta üzerine yayılmış geniş toprakları, bu yeni kültürün eserleriyle süsleyip damgalarını vurdular. Bu eserlerini meydana getirirken, o güne kadar çeşitli milletler tarafından kullanılan mimari usullerini en iyi şekilde tatbik ettikleri gibi, daha evvel görülmemiş birçok yeni teknikler geliştirip dünyaya tanıttılar. Peygamberimizin (sallallahü aleyhi ve sellem) hicretlerinde, Medine yakınında inşa edilen Kuba Mescidi İslam tarihindeki ilk mesciddir. Medine-i münevvere şehrinde inşa edilen Mescid-i Nebi, elli metre eninde, elli metre boyunda olup, Mescid-i Haram’dan sonra en kıymetli camidir. Hendek Gazasında, Medine şehri etrafına hendek kazıldı. O zamana kadar Araplar bu usulü bilmiyorlardı. Hazret-i Osman zamanında memleketin her tarafındaki ticaret yolları üzerinde hanlar, misafirhaneler yapıldı. Kudüs’teki Kubbet-üs-Sahra Camiiyle 879’da biten Kahire’deki İbn-i Tulun Camii, o devrin mühim eserlerindendir. Kubbet-üs-Sahra’nın duvarları ile kemerleri çini kaplamadır. Ayrıca abanoz ve sedef işçiliği görülmektedir. Yine aynı devirde Kuzey Afrika’da ribat adı verilen eserler dikkat çekicidir. Tekke olarak kullanılan ribatlar kale görünüşlü olup, dış saldırılarda içindekileri muhafaza ederdi. Minare, Müslümanlara has olan bir mimari tarzdır. Zira ezanı yüksek yerde okumak sünnettir. Eshab-ı kiramdan Mesleme bin Mahled, Mısır’da valiyken H.58 (M.680) senesinde hazret-i Muaviye’nin emriyle ilk minareyi yaptırdı. (Bkz. Minare) 711 senesinde İspanya’ya geçen Müslümanlar, başşehir Kurtuba’yı tam bir medeni şehre çevirdiler. Burada saraylar, hastaneler, medreseler yaptılar ve bir de büyük üniversite kurdular. Avrupa’da ilk kurulan üniversite budur. Dünya yüzündeki ilk üniversite ise Fas’ın Fez şehrinde bulunan Keyruvan Üniversitesidir. İspanya’da Endülüs İslam Devletini kuran Birinci Abdurrahman, 785 senesinde Kurtuba’da büyük bir cami inşasını başlattı. Bizzat kendisi, bir amele gibi çalıştı. Yapı malzemesi, doğunun birçok yerinden getirildi. (Bkz. Kurtuba Camii) Endülüs Sultanı Üçüncü Abdurrahman; Kurtuba’dan üç saatlik mesafedeki Vadi-yül-Kebir kenarında Ezzehra isminde pek büyük ve ince sanatlarla dolu bir sarayla mükemmel bahçeler ve büyük bir cami yaptırdı. Gırnata şehrindeki Elhamra Sarayı da Endülüs Müslümanlarından günümüze gelen eşsiz eserlerdendir. Büyük Selçuklularda mimarlık: Büyük Selçuklular da hakimiyet kurdukları geniş memleketler üzerinde cami, medrese, türbe, çok maksatlı olarak kullanılan külliyeler, bimarhane(hastane), aşhane ve hamamlar inşa ettiler. Ticaret yolları üzerinde kervansaraylar, darüşşifa adı verilen hastaneler yaptırdılar. Moğol baskını ve yağmalarına karşı şehirlerin etrafını surlarla çevirdiler. Selçuklu mimarisinde bilhassa türbelerin önemli yeri vardır. ’Kümbet’ adını verdikleri türbeler, dört köşeli çok köşeli veya yuvarlaktır. İçten kubbeyle, dıştan piramit veya koni biçimli bir külahla örtülü olan bu künbetlerin çoğu iki katlıdır. Alt kat mezar yeri, üst kat ise mescittir. Anadolu Selçuklularında mimarlık: Selçukluların Anadolu’da kurdukları devlet daha uzun ömürlü olmuş, bu beldeyi Bizans tesirinden kurtarıp bir İslam diyarı haline getirmişlerdir. Anadolu Selçuklu camilerinin çoğu, çok sütunlu ulu cami tipindedir. Bunların en dikkat çekici olanları Konya ve Niğde’deki Alaeddin camileriyle Divriği ve Malatya’daki ulu camilerdir. Selçuklu medreselerinin birçoğu günümüze kadar ulaşmıştır. Bilhassa Doğu ve Orta Anadolu’da rastlanan bu birbirinden güzel medreseler, sağlamlıkları, tertip tarzları, süsleriyle hayranlık uyandırmakta, sadece yüksek bir sanat zevkini değil, aynı zamanda ilme verilen önemi de göstermektedir. Medreseler avlulu ve kubbeli olmak üzere iki tiptir. Selçuklu türbelerinin çoğu taştandır ve çokgen planlıdır. Yuvarlak olanlar da vardır. Çok azı ise kare gövdeli veya eyvanlı türbelerdir. Daha sonraları kare bir alt gövde üzerinde çokgen bir ikinci gövdeden meydana gelen türbe tipi yaygınlaşmıştır. Selçuklular, çeşitli maksatlı binaları bir arada da yapmışlardır. Bir bütün olarak şehirlerin ihtiyacını karşılayan bu eserlere ’külliye’ denmektedir. Külliyeler, cami, medrese, türbe, bimarhane (hastahane), aşhane ve hamamdan müteşekkildir. 17 Selçuklu saraylarından zamanımıza ulaşanına rastlanmamıştır. Buna mukabil kervansaraylardan bazıları günümüze kadar gelmiştir. Ticaret kervanlarının konaklamaları ve geceyi geçirmeleri için, büyük ticaret yolları üzerinde, yaya yürüyüşüyle bir günlük mesafe, yani yaklaşık bir merhale 36-40 (kilometre) arayla yapılan kervansaraylar pazar yeri olarak da kullanılırdı. Harp zamanında ise kale vazifesi görürdü. Bu kervansaraylar, hükümdarlar, devlet büyükleri ve zengin Müslümanlar tarafından vakıf olarak yaptırılırdı. Vakfiyelerinde, nasıl çalıştırılacakları ve gelirleri bildirilmekteydi. Buraya gelen fakir yolcular, üç gün için ücretsiz kalabilirdi. Sağlık hizmetleri için hekim ve baytarlar hazır beklerdi. Kervansarayların mimarisi de her ihtiyacı karşılayacak şekildeydi. Yine Anadolu’nun çeşitli şehirlerinde yer alan, Selçuklulardan kalan ve ’darüşşifa’ adı verilen eserler o günün hastaneleridir. Zamanının en güzel mimari eserlerinden olan darüşşifalar, medrese tarzında inşa edilmişlerdi. Darüşşifalar, yalnız başlarına yapılabildiği gibi çoğu zaman bir tıp medresesi, bazan da bir camiyle birlikte görülürlerdi. Büyük Selçuklularda olduğu gibi Anadolu Selçuklu şehirleri de surlarla çevriliydi. Surların üzerinde ok atmak için mazgallar, kırk elli metrede bir kuleler, önünde ise su ile doldurulabilen bir hendek bulunuyordu. Kuleler kare, dikdörtgen veya nadiren çok köşeliydi. Bu surların içinde yine benzer şekilde bir iç kale yapılırdı. İç kale içerisinde bir cami, evler, su kuyuları, yiyecek ambarları ve surların dışında uzak bir yere açılan bir yeraltı geçidi bulunurdu. Timuroğulları (Gürganiyye) Devletinde mimarlık: 1030 senesinde Gazne’de vefat eden Sultan Mahmud Gaznevi’nin Hindistan’a yaptığı on iki seferle ve daha sonra gelen Gazneli hükümdarlarının emrinde Kalaç ve diğer Türk boyları bu memlekete yayıldılar ve buralara İslam dinini ve medeniyetini de götürdüler. Beş asır sonra, Emir Timur Gürgan Hanın torunlarından Babür Şah, 1526 senesinde Hindistan’ı alıp büyük bir İslam devleti kurdu. Bu devlet 1858 senesinde İngilizlerin işgaline kadar, 342 sene sürdü. Bu devirde Timuroğulları, ancak Osmanlı Medeniyetiyle mukayese edilebilecek parlak bir medeniyet kurdular. Babürlüler devrinde yapılan camiler genellikle aynı tarzda inşa edilmişlerdir. Üç yanında giriş kapıları bulunan geniş ve üstü açık bir avlunun kıble tarafında caminin kapalı kısmı yer almaktadır. Bunun üzeri kubbelerle örtülmüştür. Alt kısımlarının daralması özelliğiyle ilk bakışta fark edilen bu kubbeler genel olarak beyaz mermerden yapılmıştır. Bu camilerin, göreni tesiri altına alan bir özelliği de beyaz ve kırmızı renklerin yanyana kullanılmış olmasıdır. Babürlü camilerinin en mükemmeli Asya’nın en büyük camii olan Dehli’deki Şah Cihan Camiidir. 108 m eninde 108 m boyunda, kare şeklinde olan Şah Cihan Camiinin kapalı kısmının eni 67, derinliği 30 metredir. İki minaresinin yüksekliği 43 metredir. Avlusu, sivri kemerli revaklarla çevrilmiştir. Hind Müslümanları, yaptıkları türbelerle en güzel mimari eserlerini vermişlerdir.Bazı türbelerde dış kubbenin içinde ikinci bir iç kubbe bulunmaktadır. Bu usül daha evvel Timur Hanın Semerkand’daki ’Gur-i Mir’ isimli türbesinde de başarılı bir şekilde kullanılmıştır. Babürlü mimarisinin şaheseri, Şah Cihan’ın zevcesi Mümtaz Mahal için Agra’da yaptırmış olduğu Tac Mahal’dir. 1.30 m yüksekliğinde, 250x110 m ölçülerinde kürsü denilen ve kırmızı kum taşı döşeli bir saha üzerinde kurulan 6 m yüksekliğinde ve 95x95 metre en ve boyunda, beyaz mermerden bir avlunun ortasında yer alan türbenin kubbesi de 75 m yüksekliğiyle dünyanın en yüksek kubbelerinden biridir. Türbenin köşeleri kesik kare biçimindedir. Yani sekiz kenarlıdır. Türbede, Selçuklu, Timur devri ve Osmanlı mimari özellikleri görülmektedir. Son araştırmalara göre Tac Mahal’i Mimar Sinan’ın talebelerinden olup Hindistan’a giden Osmanlı Mimarı Yusuf’un oğlu Mimar Ahmed’in yaptırdığı sanılmaktadır. Hindistan’da çok sayıda büyük islam alimi yetişmiştir. Bu alimlerden feyz almak maksadıyla Hindistan ve diğer İslam memleketlerinin her tarafından gelen Müslümanlar için, hükümdarlar ve devlet adamları tarafından çok güzel dergahlar yaptırılmıştır. Bunlardan en önemlisi, İslam alimlerinin gözbebeği olan İmam-ı Rabbani hazretlerinin Serhend’deki dergahıdır. 1624 yılında vefat eden, İmam için, Şah-ı Zeman büyük ve çok sanatlı bir türbe yaptırmıştır. Oğlu Muhammed Ma’sum hazretleri de birkaç yüz metre kuzeyindeki büyük türbededir. Avrupa’da mimarlık: Roma mimarisinin tesiri altında olan ortaçağ Avrupa mimarisine zamanla yeni unsurlar girmiş, İslam mimarisinin tesirleri de görülmüştür.

[stRiCkeN]

Bilhassa Endülüs mimarisi, asırlar boyunca, Avrupalılar tarafından taklid edilmiştir. Çeşitli tesirler altında Avrupa’da zaman içinde gotik, rönesans, barok ve rokoko gibi mimari tarzları görüldü. Bu umumi uslupların yanında her memlekete has bazı mahalli unsurlar da yer aldı. On ikinci asırda İtalya’da gotik uslubu doğdu. Bu uslupta yuvarlak kemerlerin yerini sivri kemerler aldı. İnce payandalar üzerine yüksek kubbeler oturtuldu. On beşinci asırda bu tarz mimari terk edildi. Yeniden yuvarlak kemerlere ve sütunlara dönüldü. Rönesans devrinde görülen klasik usluba dönüş cereyanı bütün Avrupa’ya yayıldı. On altıncı asırda doğan barok uslubu da klasik mimari tarza dayandı. Fakat barok devrine ait çeşitli mimari unsurlar daha değişik kompozisyonlarda verildi. (Bkz. Barok) Barok uslubunun tesirleri yurdumuzda da görülmüştür. Lale Devrinde Üçüncü Ahmed Handan itibaren mimarlarımız bu usluba kendi anlayışları içinde yer verdiler. Avrupa mimarisi, kültür farkı sebebiyle İslam mimarisiyle karşılaştırılamaz. İslam mimarisindeki özel unsurlar, Avrupa’da görülemez. Fransızların meşhur Versay Sarayında bir hamamın bulunmayışı bunun en güzel misalidir. Osmanlılarda mimarlık: Türk tarihinde belirli bir yeri olan, büyük ve heybetli eserleri meydana getiren Osmanlı Türklerinin insanlık sanat tarihinde mühim yer tutan sanat eserlerinin toplamıdır. Osmanlı mimarisi basit, kullanışlı, abidevi ve az tezyinatlı olmasıyla dikkat çeker. İnce, zarif, vakur ve heybetlidir. Tamamen abidevi şaheserler olan camilerin çevreleri, külliye tabir edilen birçok sosyal müesseseyle çevrilmiştir. Fevkalade imarcı bir devlet olan Osmanlılar zamanında, kendine ait olmayan eserler bile ihtimamla korunmuştur. İmar teşvik edilmiş, imar görmeyen Osmanlı toprağı kalmamıştır. Mütevazi mahalle zenginleri bile bir mescit yaptıramadığı takdirde, bir çeşme yaptırmış veya bir mektep tamir ettirmiştir. Osmanlı mimarları büyük görgü ve tecrübe kazanarak her medeniyete ait abideleri, teknik ve sanat bakımından inceleyerek yetişirlerdi. Plan ve maket üzerinde çalışırlar, hazırladıkları plan ve maketlere göre eserlerini inşaya başlarlardı. Padişahlar önce mimarların hazırladıkları maketleri görürlerdi. Ayrıca abidenin nakışları da önce kağıda yapılır, sonra son şekli verilirdi. Küçük inşaatlar için de resim ve planlar çizilirdi. Mimar, yaptığı binanın muhasebesiyle meşgul olmaz, bu iş için o binaya nazır veya bina emini denilen bir maliyeci, yapı küçükse bir katip tayin edilirdi. Hassa mimarları, şehirde nizama aykırı olan inşaata izin vermemekle, eğer yapılmışsa yıktırmakla da vazifeliydiler. Başlıca yasak bölgeler İstanbul surlarının içe ve dışa doğru 5’er arşın (3 metre) yakını, cami ve mescitlere 5 arşından fazla yaklaşmış binalarla caddeleri daraltacak inşaatlardı. Bütün yasaklara ve kontrollere rağmen, zaman zaman yapılan binalar derhal yıktırılırdı. Şehir kaldırımlarını inşa ve tamir ettirmekle de vazifeli olan hassa mimarları, kaldırımcılara yaptırdıkları kaldırımlar bozulursa, üç yıl içinde bedava onartırlardı. Taşrada da devletten maaş alan hassa mimarları vardı. Eyaletlerde beylerbeyilerin emrinde bayındırlık müdürü vazifesi yapan mimarlar, bulundukları yerlerdeki devlet inşaatından; hususi inşaatın nizamına uygun olmasından, usta ve işçilerin durumlarından ve eserlerin işe yarar halde tutulmasından mesuldüler. Hassa mimarlarının tasvip etmediği hiçbir kimse hususi mimarlık yapamazdı. Hassa sermimarlığı 1831’e kadar devam etti. Bu tarihte Sultan İkinci Mahmud Han tarafından Ebniye-i Hassa müdüriyeti kuruldu. 1836’da Meclis-i Umur-i Nafia, 1839’da Umur-i Ticaret ve Nafia Nezareti, yani Bayındırlık Bakanlığı kuruldu. Ebniye-i Hassa Müdüriyeti de bu nezarete bağlandı. Böylece Hassa Mimarları Ocağının sönmesiyle, Hasbahçe Mektebi de sona erdi. Mektepten yetişen kaliteli mimarlar azaldı. Askeri mekteplerdeki mühendislere mimarlık verildi. Mimarlığın ve mimari eserlerin yok olmakta olduğunu gören büyük devlet adamı Sultan İkinci Abdülhamid Han, 1881’de bugünkü Güzel Sanatlar Akademisi demek olan Sanayi-i Nefise Mekteb-i Alisini mimari bölümüyle birlikte kurdu. 1299 yılında devlet haline gelen Osmanlılar, mimari eserlerini en evvel ilk başşehirlerinden olan Bursa’da ortaya koydular. Daha çok Selçuklu mimarisinin izlerini taşıyan ve Orhan Gazi zamanında Bursa’da; Orhan Gazinin kardeşi Alaeddin Bey tarafından yaptırılan Alaeddin Camii, Orhan Bey Camii, Edebali’nin kardeşinin oğlu tarafından yaptırılan Ahi Hasan Mescidi, Murad-ı Hüdavendigar zamanında yaptırılan Hüdavendigar Camii, Şehadet Camii, Hayreddin Paşa Camii, Nilüfer Hatun Camii, İzzeddin Camii ve Kara Ali Camiiyle Yıldırım Bayezid zamanında yapılan Yıldırım Camii, Ali Paşa Camii, Demirtaş Camii, Ertuğrul Camii, Molla Fenari Camii, Gazi Timurtaş Mescidi, Somuncubaba Camii ve 20 kubbeli, ortasında on altı köşeli büyük bir şadırvan bulunan, minberi ceviz ağacından, oyma duvarları, en güzel yazı motifleriyle süslü Ulu Cami bunların belli başlılarındandır. Çelebi Sultan Mehmed devrinde yapılan camilerse; Şaheser Camii ismiyle de anılan, nefis İznik çinileriyle süslü, çinilerindeki hakim renk yeşil olduğu için bu adı alan Yeşil Camiyle Çelebi Sultan Mehmed’in kızları Selçuk ve Hafsa hatunlar tarafından yaptırılan Selçuk Hatun Camii ve Bedreddin Camiidir. Sultan İkinci Murad Han zamanında da; Muradiye, Abdal ve Zeyniler camileri yaptırılmıştır. Aynı zamanda türbeler şehri de olan Bursa’da ilk altı Osmanlı padişahının ve yakınlarının türbe ve kabirleri yer almaktadır. Bir mimari eser olarak ortaya çıkan ve İstanbul’un fethine kadar yapılan türbelerse şunlardır: Osman Gazi Türbesi, Orhan Gazi Türbesi, Murad-ı Hüdavendigar Türbesi, Yıldırım Türbesi, Çelebi Sultan Mehmed Türbesi de denilen Yeşil Türbe, Sultan İkinci Murad Türbesi, Süleyman Çelebi Türbesi, Hadice Sultan Türbesi. Her biri birer sanat eseri olan türbelerde çeşitli mimari uslub ve motiflere yer verilmiştir. Bu türbeler daha çok Orta Asya ve Selçuklu sanatı izlerini taşırlar. İstanbul’un fethinden önceki devirde; Lala Şahin Medresesi, Hüdavendigar Medresesi, Çelebi Sultan Mehmed’in Yeşil Medresesi gibi ortada bir avlu, bunun üç tarafı revak, kıble tarafı yüksek kubbeli dershanelerden meydana gelen medreseler de yaptırılmıştır. Orhan Gazi ve Murad-ı Hüdavendigar zamanlarında Bursa’da bugünkü ordu evinin bulunduğu yerde bir saray yaptırılmıştır. Çelebi Sultan Mehmed Han zamanında İpek Hanı, Murad-ı Hüdavendigar zamanında Kapan Hanı, Orhan Gazi zamanında Emir Hanı gibi hanlar ve kervansaraylar yaptırılmıştır. İstanbul’un fethinden önceki devirde, Osmanlı Devletinin ikinci başşehri olan Edirne’de de pekçok mimari eserler meydana getirildi. Sultan İkinci Murad Han tarafından yaptırılan Üç Şerefeli Cami, Bursa Orhan Camii örnek alınarak yapılan Muradiye Camii, Çelebi Sultan Mehmed zamanında yaptırılan Eski Cami bu eserlerden bazılarıdır. Sultan İkinci Bayezid tarafından mimar Hayreddin’e yaptırılan İkinci Bayezid Camii, Beylerbeyi Camii ve Edirne’nin en eski camii olan ve Yıldırım Bayezid Han tarafından yaptırılan Yıldırım Camiidir. Gazi Mihal Bey ve Ayşe Kadın camileri de bu devirde yapılmıştır. Birinci Murad Han tarafından 1414’te Eski Cami yanında yaptırılan bedesten, 1420’de yaptırılan Gazi Mihal Köprüsü, 1435’te İkinci Murad Han tarafından yaptırılan Darülhadis Medresesi, Tahtakale Hamamı, 1440’ta yaptırılan Topkapı (Alaca) Hamamı, Yıldırım Bayezid Han tarafından yaptırılan Saray Hamamı, bu devre ait mimari eserlerden bazılarıdır. Osmanlı Devletinin kuruluşundan istanbul’un fethine kadar olan, kuruluş dönemi mimarisinde, Osmanlı mimarisinin bazı temel özellikleri ortaya çıkmıştır. Cami mimarisinde uygulanan değişik plan kuruluşları bu dönemin ana özelliğidir. Bu dönemde inşa edilen camiler: Tabhaneli camiler, tek kubbeli camiler ve çok kubbeli camiler olarak üç bölüm halinde ortaya çıkmıştır. Dini ve sosyal bir yapı olan tabhaneli (misafirhaneli) camiler, yapı ekseni üzerinde kıble yönünde uzanan, umumiyetle üzerleri birer kubbe ile örtülü geniş bir kemerle birbirine açılan, arka arkaya iki büyük mekan ve iki yanda yapı eksenine paralel sayıları değişen yan odalardan meydana gelmiştir. Girişteki birinci kısım umumiyetle, şadırvanlı ve üstü aydınlık fenerli kubbeyle kapalıdır. İkinci kısım ise, cami kısmıdır. Tabhaneli camiler Osmanlı Devletinin ilk zamanlarında yaygın olarak yapılmıştır. Tek kubbeli camilerdeyse; ön kısımda kare planlı kubbe örtülü kısım, geride ise üç bölümlü bir son cemaat vardır. Mermer ve çini işlemeciliğinin de bulunduğu bu camilerin minareleri sırlı tuğla ve çinilerle kaplıdır. Çok kubbeli camilerdeyse; mekan eşit bölümlere ayrılmış, her bölüm bir kubbeyle örtülmüştür. Yapı ekseni üzerindeki her bölüm, aydınlık fenerli bir kubbe veya bir şadırvanla avlu geleneğini yaşatmıştır. Bu devirde yapılan medreselerse, umumi olarak dikdörtgen planlı olup, girişin karşısındaki kenara bitişen kubbeli ve camekanlı olan erkekler bölümü, dört eyvanlı ve dört köşe mekanlı; kadınlar bölümü ise, camekan dışında küçük bir ılıklık ve iki hacimli bir sıcaklık bölümünden meydana gelmiştir. Ticari maksatlı olarak inşa edilen avlulu şehirler hanları; kare planlı, iki katlı, alt katı mal ve eşyanın depolandığı revaklı penceresiz mekan, üst katı revakların tekrarlandığı pencereli ve ocaklı odalar halinde inşa edilmiştir. Yapı ekseni üzerinde giriş kanadının karşısında yapıya bitişik enine dikdörtgen planlı ahır yer almıştır. Alış-verişlerin yapıldığı bedestenler ise, umumi olarak altı ayak üzerine yerleştirilmiş on dört kubbeli dört kapılı olarak inşa edilmiştir. Dışta mahzenli dükkanları olan bu yapılarda umumiyetle altmış dükkan ve bu sayıya yakın da mahzen yapılmıştır. Bu dönemde yapılan türbeler ise sekizgen planlıdır. Yüksek kasnak, yapıya iki kademeli bir görünüş verir. Yapının yüzleri çinilerle veya çeşitli motiflerle kaplıdır. Kapı kanatları ve pencere kapakları Türk ağaç sanatının önemli eserleri arasında yer alır. Bu dönemde inşa edilen külliyeler; cami, medrese, mektep, imaret, şifahane, türbe, hamam ve hanları içine almıştır. Bu yapılar belli bir eksen düzeni olmadan, dağınık olarak kurulmuşlar, inşaatta arazinin özellikleri, yüksek ve alçakta kalan alanlar değiştirilmeden kullanılmıştır. Cami ve medrese yapıları birbirine yakın olarak yerleştirilirken, hamam ve han yapıları bunların uzağına inşa edilmiştir. Bu dönemdeki mimari eserlerde çini, önemli bir süsleme unsuru olarak kullanılmıştır. Geometrik süsleme örnekleriyle, sülüs ve kufi yazı motiflerinde yer aldığı süsleme örnekleri, umumi olarak nebati motiflerden meydana gelmiştir. İstanbul’un fethinden sonra cihan devleti olan Osmanlılar; diğer sahaların yanında, mimarlıkta da üstün eserler verdiler. Üç kıtaya yayılan ve pek çoğu bugün de yaşamakta olan bu abide eserler hala Osmanlı medeniyetinin ihtişamını aksettirmektedir. İstanbul’u feth etmekle dünya tarihinde yeni bir çağ açan Fatih Sultan Mehmed Han, derhal İstanbul’un imarına başladı. Ayasofya’yı kiliseden camiye çevirip ilk Cuma namazını kıldı. Sahabe-i kiramdan Halid bin Zeyd Ebu Eyyub el-Ensari’nin (radıyallahü anh) kabri üzerine türbe ve yanına Eyyub Sultan Camiini yaptırdı. Daha sonra Mimar Atik Sinan ile Mimar Ayas’a da Fatih Camiini ve külliyesini inşa ettirdi. Fatih külliyesinde; kütüphane, 16 medrese, imaret, kervansaray, tabhane, darüşşifa ve hamam bulunuyordu. Yedikule Camii, Kireç İskelesi Camii, Şehremini Camii ve Rumeli Hisarı, Eski Saray (Bugünkü Üniversite merkez binasının yeri), Topkapı Sarayı, üstü kubbe ve kemerle örtülü olan Kapalı Çarşı, Fatih Sultan Mehmed Han devrinde yaptırılan mimari eserlerden bazılarıdır. Fatih Sultan Mehmed Han zamanında birçok kütüphane, medrese, imaret, hamam, çarşı ve kervansaray gibi mimari eserler de yaptırıldı. Edirne, Bursa, Amasya, Trabzon ve diğer merkezlerde de mimari eserler meydana getirildi. Bu devirde camiler ve çeşitli hayır binaları şeklinde gelişen mimari eserler, şehirlerin merkezi ve hakim noktalarına yapıldı. Bu eserlerde zarif, sade, fakat süzülmüş bir zevk mahsulü olan çini, mermer, tahta veya sıva üzerinde nakış gibi tezyinat ile bedii değerlerin bir bütün olarak düşünüldüğü görülür. Selatin Camii tabir edilen ve padişahlar tarafından yaptırılan camilerde bu bütünlük daha iyi göze çarpar. Sultan İkinci Bayezid Han zamanında yetişen Mimar Hayreddin ise, Edirne ve İstanbul’da Bayezid Külliyelerini yaptı. Edirne’nin büyük camilerinden olan İkinci Bayezid Camiinin yedi bölümden meydana gelen külliyesindeki Darüşşifada akıl hastaları; su sesi, psikolojik telkin, meşguliyet ve ilaçla tedavi edilirdi. Sultan ikinci Bayezid Han zamanında Bursa’da, İstanbul’daki Fatih Camiinin küçük bir benzeri olan Emir Sultan ve Üftade Camilerine benzer camiler yaptırıldı. Amasya’daki Sultan Bayezid Camiinin kapısı, mihrabı ve minberi üzerindeki yazıların sanat değeri çok kıymetlidir. Külliye halinde yaptırılan caminin etrafında, kütüphane, bedesten, medrese, darülkurra, imarethane, fırın gibi sosyal tesisler yer almaktaydı. Yavuz Sultan Selim Han devrinde yetişen ve Acem Ali diye bilinen Mimar Alaeddin Ali Bey tek kubbesiyle İstanbul’daki Sultan Selim Camiini yaparak Osmanlı mimarisine bir azamet ve vekar getirdi. Sekiz senelik kısa bir saltanat dönemi olan Yavuz Sultan Selim Han, doğu seferleriyle meşgul olmasına rağmen imar faaliyetlerinde de bulundu. İstanbul’un fethinden, Mimar Sinan’ın mimarbaşı olarak vazife aldığı 1535 yılına kadar uzanan dönem, Osmanlı mimarisinin gelişme dönemidir. Bu dönemde camilerden başka; medrese, hamam, ticari yapı, türbe, saray, kale ve köprüler yeni üslublarla inşa edildi. Kurulan külliyelerle şehircilik alanında yeni görüşler ve değerler ortaya kondu. Bu dönemde merkezi kubbeli camilerin yanında, tabhaneli (misafirhaneli) camiler, tabhaneli cami özelliği gösteren camiler, tek kubbeli, çok kubbeli ve çatı örtülü camiler inşa edildi. İstanbul’un fethinden Mimar Sinan dönemine kadar inşa edilen medreseler, plhan kuruluşları ile daha öncekilerin tekrarıdırlar. Yaygın olarak inşa edilen geniş U planlı üç kanatlı medreseler ve avluları ile dikdörtgen bir plan kuruluşu gösteren medreseler de umumi olarak, kesme taş duvarlarla inşa edilmişlerdir. Bu dönemde, İstanbul’da Fatih Camiinin dış avlusunu doğudan ve batıdan çevreleyen Semaniye Medreseleri dörder yapı olarak aynı eksen üzerinde sıralanmışlar, revaklı avluları ile dikdörtgen planlı yapılar olarak inşa edilmişlerdir. İstanbul’un fethinden Mimar Sinan’a kadar gelen dönemde inşa edilen şehir hanları ve bedestenlerde de daha önceki mimari özelliklere yer verilmiştir. İki katlı, kare veya dikdörtgen planlı, revaklı avlulu şehir hanları ve dışta dükkanlı bedestenler aynı esaslarla ancak belirli bir gelişmeyle inşa edilmişlerdir. Şehir hanlarının üst kat revakları kubbelidir. Avlu ortasında ayaklar ve kemerler üzerinde yükselen, altında, şadırvan bulunan mescit yer almıştır. Ahırların bulunduğu ikinci bir avlu da mevcuttur. Bu dönemde inşa edilen türbelerse, sekizgen planlı olup, altta düz atkılı, üstte hafif sivri kemerli pencereleriyle dikkat çekerler. Ayrı bölümler halinde incelenen tabhaneler, imaretler, darüşşifalar ve kervansaraylar, külliyelere bağlı yapılar olarak belirli plan kuruluşlarıyla inşa edilmişlerdir. Birçok külliyede bu yapılara mektepler de ilave edilmiştir. Mahalle mescitleri, darülhadis, darülkurra yapıları ve tekkeler de bu dönemde inşa edilen yapılardır. Köprüler ve kaleler kendi mimari özelliklerini korumuşlar; saraylarsa, belirli bir geleneğe bağlı olarak inşa edilmişlerdir. Çeşme ve sebiller de cadde, sokak ve meydanlara yerleştirilmiştir. Bu dönemde meydana getirilen eserler, renkli sır tekniği ve sır altına boyama tekniğindeki çinilerle süslenmiştir. Ağaç işleme sanatı gelişmesini sürdürmüş, oyma süslemeli sedef, bağa ve fildişi kakma yüzeylerle yeni görünüşler gelmiştir. Osmanlı Devletinin, sınırlarının en geniş hudutlara dayandığı, maddi ve manevi bütün sahalarda zirveye ulaştığı Kanuni Sultan Süleyman Hanın, 1535’ten sonraki döneminde, medeniyet alemine kazandırdığı eserlerle Müslüman-Türkün dehasını ortaya koyan büyük dahi Mimar Sinan yetişmiştir. Mimar Sinan kendisinden önce gelişen Osmanlı mimarisini erişebileceği en son noktaya çıkarttı. 143 Devletin sınırlarının uzandığı her yerde; Kırım, Macaristan, Budin, Yunanistan, Tırhala, Bulgaristan, Sofya, Şam ve Halep’te, Mekke-i mükerreme ile Mescid-i Haram’da pekçok kıymetli eserler ortaya koydu. Camiler, mescitler, medreseler, türbeler, su yolları, kemerler, köprüler, hanlar, hamamlar, kervansaray ve saraylar inşa etti. Mimar Sinan vücuda getirdiği eserlerinin çoğunu padişahlar, vezirler, paşalar, ilmiye mensupları ve hanım sultanların siparişi üzerine yaptı. Kanuni Sultan Süleyman, oğlu Şehzade Mehmed’in genç yaşta vefat etmesi üzerine, çıraklık dönemi eseri olarak bilinen Şehzade Camii ve külliyesini yaptırdı. Mimar Sinan, Kanuni Sultan Süleyman’ın siparişiyle kalfalık eseri olarak Süleymaniye Camii ve 18 ayrı binadan meydana gelen Süleymaniye külliyesini, Mekke-i mükerremede medrese, Şam’da cami ve imaret, Çorlu’da medrese ve imaret, Kefe’de hamam inşa etmiştir. Kanuni Sultan Süleyman’ın zevcesi Haseki Hurrem Sultanın siparişiyle bugünkü Haseki külliyesini yaptı. Bu külliyede; cami, medrese, imaret, darüşşifa, mektep ve şadırvan yer almıştır. Sultan İkinci Selim Hanın isteği üzerine ustalık dönemi eseri olan Edirne Selimiye Camiini ve külliyesini yaptı. Mimarlık tarihinin en muhteşem eserlerinden biri olanEdirne Selimiye Camiinden başka, Konya’nın Karapınar kazasında bir cami ve hamam, Topkapı Sarayındaki mutfak ve kiler mahzenlerini, Sultan İkinci Selim Hanın Ayasofya haziresindeki türbesini de Mimar Sinan yaptı. Sultan Üçüncü Murad Hanın padişahlığının ilk on yılında da başmimar olarak vazife gören Mimar Sinan, Padişahın emriyle Manisa’da bir külliye inşa etti. Muradiye Camiinin planını çizdi, fakat yaşı bir hayli ilerlediğinden yerine hassa mimarlarından Mahmud Ağayı gönderdi. İnşaatı bu zat başlattıysa da, vefatı üzerine yerine tayin edilen Mehmed adlı başka bir mimar tarafından tamamlandı. (Bkz. Mimar Sinan) On yedinci asır başlarından itibaren, klasik Osmanlı mimarisi, Mimar Sinan mektebinden ayrılmaya başladı. Bu farklılıklar Sultanahmed Camiinde kendisini gösterdi. On sekizinci yüzyılda ise, Mimar Sinan tarzındaki sadelikten uzaklaşıp, Selçuk ve İran mimarilerinde olduğu gibi, devrin zevkine göre gül, lale, kase içinde yemişler yapılmak suretiyle süslü bir şekle yer verildi. Topkapı Sarayı Bab-ı Hümayun karşısındaki Sultan Üçüncü Ahmed Çeşmesi ve sebili ile Azapkapı ve Bereketzade çeşmeleri, Tophane’de ve Üsküdar İskele Meydanındaki çeşmeler bu asırdaki yeni tarz Osmanlı mimarisinin önde gelen eserleridir. On sekizinci asırda başlayan garblılaşma hareketleri neticesinde Osmanlı mimarisinde de garba yöneliş başgösterdi. Bu asır ortalarından itibaren Avrupa’daki Barok mimarisine ait eserler, Osmanlı mimarisinde de görülmeye başladı. Fakat Osmanlı