Şeyhülislam

[stRiCkeN]

En yüksek dereceli müfti. Fetva müessesesinin başkanı. Ulemanın reisi. Kendisine sorulan dini meseleler ve sualleri fetva ile çözüme kavuşturan kimse. İslamiyetin ilk yıllarında fetva işlerine bizzat Peygamberimiz sallallahü aleyhi ve sellem bakarlardı. Peygamberimizin vefatından sonra dört halife devrinde İslamiyetin yayılması ve sınırların genişlemesi sebebiyle işler çoğaldı. Bu yüzden halifeler fetva işlerine bakacak kimseler tayin ettiler. Bunlara önce müfti, Hicri dördüncü asırdan sonra da şeyhülislam denildi. Fetva işlerinin alimlere verilmesi durumu, Emevi, Abbasi ve Selçuklular zamanında da sürdürüldü. Osmanlılarda fetva vermekle vazifeli ilk zat, Osman Gazinin kayınpederi Şeyh Edebali’dir. Onun vefatı ile talebesi Dursun Fakih, Osmanlılara müfti (şeyhülislam) olmuştur. Devletin kuruluş devirlerinde müftilik-kadılık ve müderrisliğin aynı şahısta toplandığı oldu. Mesela Hızır Bey ve Molla Hüsrev hem kadı hem de müfti idiler. Osmanlılarda ilmiye sınıfına dahil olan müftilere reis-ül-ülema ve müfti-yül-enam gibi ünvanlar da verilmişti. Yavuz Sultan Selim Han zamanında (1512-1520) şeyhülislamdan Ahmed ibni Kemal Paşaya Müfti-yüs-sekaleyn (insan ve cinlere fetva veren) ünvanı verilmişti. Kanuni Sultan Süleyman Han zamanına (1520-1566) kadar şeyhülislamlık tevcihinde uyulması zaruri bir kanun yokken, Ebüssü’ud Efendinin hazırladığı bir düstur (kanun)la Rumeli kazaskerliğinden sonra terfi edilen bir makam haline geldi. Pek nadir olarak Anadolu kazaskerlerinden de şeyhülislamlar görüldü. Yine bu devirden (1574) itibaren, şeyhülislamlar ilmiye sınıfının başkanı oldu ve bütün kadılar, müftiler ve müderrisler onun emrine verildi. Şeyhülislamları bizzat padişah tayin ederdi. Şeyhülislamlığa getirilen zatı, saraydan gelen on beş kadar görevli evinden alarak Paşa kapısına, sadrazama götürürlerdi. Oradan saraya gelip padişah huzuruna çıkarlardı. Padişah, dine ve ilme duyduğu saygıdan dolayı şeyhülislam adayını ayakta karşılardı. Sonra, namzede, kendisini şeyhülislam tayin edeceğini söylerdi. O da kabul ederse şeyhülislamlara mahsus ferve-i beyda denilen beyaz çuhaya kaplı erkan samur kürk giydirmek suretiyle tayin muamelesini yapar ve aynı suretle onunla beraber huzurda bulunan sadrazama da samur hil’at giydirir ve avdetlerine müsade ederlerdi. Bu suretle saraydan çıkan sadrazamla şeyhülislam alayla at başı beraber Babıaliye gelirler, bir müddet oturup; kahve, şerbet, gülsuyu ve buhur ikram edilir ve bu sırada Babıalideki hükumet erkanı şeyhülislamı tebrik ederlerdi. 1826 yılına kadar şeyhülislamların müstakil daireleri yoktu. Kendi evlerinde veya uygun bir konakta vazifelerini yerine getirirlerdi. Sultan İkinci Mahmud Hanın yeniçeri ocağını kaldırmasından sonra, Süleymaniye Camii yakınındaki Ağakapısı, şeyhülislamlara daimi ikamet olarak verildi. Burası şeyhülislam kapısı olarak meşhur oldu. 1836’dan itibaren bu binaya kazaskerlerle İstanbul kadısı da nakledildi. A0D Şeyhülislamlar, divan-ı hümayun azası olmamakla beraber, dini bir meselenin halli veya düzeltilmesi gerektiğinde divana davet edilir ve görüşleri alınırdı. Yine harp ve sulhe karar verilebilmesi için şeyhülislamın tasdiki gerekirdi. Seferlerde padişah nerede bulunursa, şeyhülislamlar da orada bulunur, çadırlarının önüne vezirler gibi üç tuğ dikilirdi. Fakat sadrazamın serdar-ı ekrem olduğu seferlere şeyhülislam katılmazdı. Şeyhülislamların en önemli vazifesi fetva vermekti. Çünkü bunlar en büyük müfti kabul edilirdi. Şeyhülislamların; çuhadar, telhisçi, kethüda ve saire gibi maiyetinden başka, başlarında fetva emini bulunan ve pek mühim bir daire olan fetva kalemi vardı. Bu dairede müsevvid, mübeyyiz, mukabeleci, katip, mühürdar ve müvezziler bulunurdu. Fıkıh, yani İslam hukukuna iyice vukufu olanlardan tayin edilmesi icab eden fetva emini, fetva kaleminin başta gelen amiriydi. Bu zat, istenilen fetvayı muteber fıkıh kitaplarından bulur ve bunun maiyetinde olan yirmi kadar katip de fetvaları kağıda geçirirlerdi. Daha sonra bu, fetva emini tarafından görülür ve mübeyyiz tarafından beyaza çekilerek, şeyhülislama takdim olunurdu. Şeyhülislam bunu tedkik eder, ta’lik kırması denilen kendi el yazısıyla cevap kısmını imzalardı. Bundan sonra müvezzi isimli memur bu fetvayı mahalline verirdi. Fetva, herhangi bir şeyin (umumi ve hususi, dini veya hukuki) İslamiyete uygun olup olmadığını bildirmek demekti. Umumi hukuka (Hukuk-ı umumiyeye) ait fetvaların alınması hükumete aitti. Bunlar da harp ilanı, sulh akdi, askeri kanun tebdili, ıslahat icrası, gayr-i müslim tebeanın isyanı, şakavette bulunanların (asilerin) katli gibi fetvalardı. Hususi hukuka (Hukuk-ı hususiyyeye) dair olan fetvalar, dokuz parmak uzunluğunda ve dört parmak genişliğinde bir kağıda ince harflerle yazılırdı. Meselenin az ve çok, ehemmiyetine göre, verilecek cevap kısaca; vardır veya yoktur, olur veya olmaz, gelir veya gelmez, meşrudur veya meşru değildir, caizdir veya caiz değildir şeklinde olurdu. Bazan da verilen cevap izah edilirdi. Fetvalar, Hanefi mezhebi imamlarının kavillerine (ictihadlarına) göre verilirdi. Şeyhülislam dairesinde bulunan kethüda, şeyhülislamın siyasi ve iktisadi işlerinde ve şeyhülislamın nezaretinde bulunan vakıf muamelelerinde onun vekili olup, namına hareket ederdi. Telhisçi, şeyhülislamın hükumet nezdindeki memuru olup, dini işlere ve kanunlara ait muamelelerde hükumetle temas ederdi. Şeyhülislamın müderrisleri tayinleri ve diğer hususlar bunun vasıtasıyla ve reisülküttabın delaletiyle veziriazama arz olunurdu. Mektupçu, şeyhülislamın divan efendisi veya mühürdar, şimdiki ismiyle yazı işleri müdürüydü. Meşihattan (şeyhülislamlık makamından) çıkan yazılar, tayin rüusu ve beratlarıyla icazetnamelerin yazıldığı daireden bu sorumluydu. Şeyhülislamın mührü de mühürdarda bulunurdu. Osmanlı donanmasının Haliç’ten denize çıkmak zamanı gelince, reisülküttab efendi vasıtasıyla davet edilen şeyhülislam Yalı köşküne gelir ve padişahla beraber teşyi merasiminde bulunurdu. Ayrıca şehzade ve sultan hanımların doğumları münasebetiyle yapılan tebriklerde, sultanların nişan ve nikah merasiminde şeyhülislamlar da bulunur ve sultanın nikahını kıyarlardı. Padişah ve şehzade vefatlarında da bunların cenaze namazlarını şeyhülislamlar kıldırırdı. Osmanlı tarihinde sadrazam olmak için tahsil aranmazdı. Fakat şeyhülislam olmak hatta bunun ilk basamağı olan kadılık, müftilik ve müderrislik için bile, medreselerin en yükseğini bitirmiş olmak gerekirdi. Bu durum, şeyhülislamlığa verilen değeri gösterdiğinden önemlidir. Osmanlı şeyhülislamlarından bir kısmı verilen fetvaları toplamış ve kitap haline getirmişlerdir. Bunlardan bazıları basılmış, basılmayanlar da muhafaza edilmiştir. Osmanlı Devletinin kuruluşundan itibaren görülen şeyhülislamlık makamı, cumhuriyetin ilanından sonra kaldırılmıştır. Şeyhülislamlar ve Şeyhülislamlık Müddetleri Molla Mehmed Şemseddin Fenari Efendi 1424-1431 Molla Fahreddin Acemi Efendi 1431-1460 Molla Hüsrev Mehmed Efendi 1460-1480 Molla Gürani Ahmed Şemseddin Efendi 1480-1488 Molla Abdülkerim Efendi 1488-1495 Çelebi Arap Alaeddin Efendi 1495-1496 Efdalzade Hamidüddin Efendi 1496-1503 ZembilliAli Efendi 1503-1526 İbn-i Kemal (Kemal PaşazadeAhmed Şemseddin Efendi) (1526-16.4.1533 Sadi Sadullah Çelebi Efendi 17.4.1533-21.2.1538 Koca Çivizade Mehmed Muhiddin Efendi 21.2.1538-Ekim-Kasım 1542 Hamitli Abdülkadir Çelebi Efendi Ekim-Kasım 1542-Ocak 1543 Fenarizade Muhiddin Efendi Ocak 1543-Ekim 1545 Mehmed Ebüssü’ud Efendi Ekim 1545-22.8.1574 Konyalı HamidMahmud Efendi 23.8.1574-16.10.1577 KadızadeAhmed Şemseddin Efendi 18.8.1577-25.5.1580 MalulzadeMehmed Efendi 25.5.1580-21.1.1582 Çivizade Mehmed Efendi 21.1.1582-6.5.1587 Müeyyedzade Abdülkadir Efendi 6.5.1587-2.4.1589 Bostanzade Mehmed Efendi (1.) 3.4.1589-10.5.1592 Bayramzade Zekeriya Efendi 10.5.1592- 11.7.1593 Bostanzade Mehmed Efendi (2.) 11.7.1593-1.4.1598 Hoca Sadeddin Efendi 1.4.1598-30.9.1599 Cafer Efendizade Sunullah Efendi (1.) 2.10.1599-2.8.1601 Hoca Sadeddinzade Şerif MehmedEfendi (1.) 2.8.1601-4.1.1603 Cafer Efendizade Sunullah Efendi (2.) 4.1.1603-8.2.1603 Ebülmeyamin Mustafa Efendi (1.) 8.2.1603-8.6.1604 Cafer Efendizade Sunullah Efendi (3.) 8.6.1604-28.7.1606 Ebülmeyamin Mustafa Efendi (2.) 28.7.1606-23.11.1606 Cafer Efendizade Sunullah Efendi (4.) 23.11.1606-5.6.1608 Hoca SadeddinzadeŞerif Mehmed Efendi (2.) 5.6.1608-2.7.1615 Hoca Sadeddinzade MehmedEsat Efendi (1.) 2.7.1615-21.5.1622 Şeyhülislam Yahya Efendi (1.) 21.5.1622-4.10.1623 Hoca Sadeddinzade Mehmed Esat Efendi (2.) 4.10.1623-22.5.1625 Şeyhülislam Yahya Efendi (2.) 22.5.1625-10.2.1632 Ahizade Mehmed Hüseyin Efendi 10.2.1632-7.1.1634 Şeyhülislam Yahya Efendi (3.) 7.1.1634-27.2.1644 Ebu Said Mehmed Efendi (1.) 27.2.1644-16.1.1646 Muid Ahmed Efendi 16.1.1646-25.4.1647 Hacı Abdurrahim Efendi 25.4.1647-18.7.1649 Mehmed Bahai Efendi (1.) 18.7.1649-2.5.1651 Karaçelebizade Abdülaziz Efendi 2.5.1651-3.9.1651 Ebu Said MehmedEfendi (2.) 3.9.1965-16.8.1652 Mehmed Bahai Efendi (2.) 16.8.1652-2.1.1654 Ebu SaitMehmed Efendi (3.) 2.1.1654-11.5.1655 HüsamzadeAbdurrahman Efendi 11.5.1655-5.3.1656 MemikzadeMustafa Efendi 5.3.1656-5.3.1656 Hocazade Mesud Efendi 5.3.1656-17.7.1656 Hanefi Mehmed Efendi 17.7.1656-21.11.1656 Balizade Mustafa Efendi 21.11.1656-23.5.1657 Bolevi Mustafa Efendi 23.5.1657-20.3.1659 Esiri Mehmed Efendi 20.3.1659-3.2.1662 Sunizade Mehmed Emin Efendi 3.2.1662-21.11.1662 Minkarizade Yahya Efendi 21.11.1662-21.2.1674 Çatalcalı Ali Efendi (1.) 21.2.1674-26.9.1686 Ankaralı Mehmed Efendi 27.9.1686-2.11.1687 DebbağzadeMehmed Efendi (1.) 2.11.1687-13.2.1688 Seyyid Feyzullah Efendi (1.) 14.2.1688-2.3.1688 Debbağzade MehmedEfendi (2.) 2.3.1688-25.6.1690 Ebu Saidzade Feyzullah Feyzi Efendi 25.6.1690-9.3.1692 Çatalcalı Ali Efendi (2.) 10.3.1692-19.4.1692 Ebu Saidzade Feyzullah Feyzi Efendi (2.) 19.4.1692-22.6.1694 Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi (1.) 22.6.1694-20.3.1695 İmam Mehmed Efendi (1.) 20.3.1694-25.5.1695 Seyyid Feyzullah Efendi (2.) 25.5.1695-27.7.1703 Paşmakçızade Seyyid Ali Efendi (1.) 28.7.1703-23.8.1703 İmam Mehmed Efendi (2.) 25.7.1703-26.1.1704 Paşmakçızade Seyyid Ali Efendi (2.) 26.1.1704-1.2.1707 Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi 1.2.1707-25.1.1708 Ebezade Abdullah Efendi (1.) 25.1.1708-16.7.1710 Paşmakçızade Seyyid Ali Efendi (3.) 16.7.1710-22.2.1712 Ebezade Abdullah Efendi 13.2.1712-14.3.1713 Mehmed Ataullah Efendi 14.3.1713-20.5.1713 İmam Mahmud Efendi 20.5.1713-15.12.1714 Mirza Mustafa Efendi 15.12.1714-27.6.1715 Menteşzade Abdurrahim Efendi 27.6.1715-3.12.1716 Kara İsmail Naim Efendi 9.12.1716-6.5.1718 Yenişehirli Abdullah Efendi 6.5.1718-30.9.1730 Mirzazade Mehmed Efendi 30.9.1730-17.5.1731 Paşmakçızade Abdullah Efendi 17.5.1731-24.2.1732 Ebülhayr Ahmed Efendi 24.2.1732-22.10.1733 İsmail Efendizade İshak Efendi 22.10.1733-31.10.1734 Dürri Mehmed Efendi 31.10.1734-13.4.1736 Feyzullah Efendizade Mustafa Efendi 13.4.1736-4.3.1745 PirizadeMehmed Sahip Efendi 6.3.1745-5.4.1746 HayatizadeMehmedEmin Efendi 5.4.1746-25.10.1746 Mehmed Zeyni Efendi 25.10.1746-20.7.1748 İsrail Efendizade Mehmed Esad Efendi 20.7.1748-11.8.1748 Kara Halil Efendizade Mehmed Said Efendi 11.8.1749-2..1750 Feyzullah Efendizade Murtaza Efendi 2.6.1750-12.1.1755 Vassaf Abdullah Efendi 12.1.1755-8.6.1755 Damatzade Feyzullah Efendi (1.) 8.6.1755-26.7.1756 Dürrizade Mustafa Efendi (1.) 26.7.1756-18.2.1757 Damatzade Feyzullah Efendi (2.) 18.2.1757-26.1.1758 Mehmed Salih Efendi 26.1.1758-30.6.1759 Çelebizade İsmail Asım Efendi 30.6.1759-16.2.1760 Hacı Veliyüddin Efendi (1.) 17.2.1760-6.9.1761 Ebubekir Efendizade Ahmed Efendi 6.9.1761-29.4.1762 Dürrizade Mustafa Efendi (2.) 29.4.1762-23.4.1767 Hacı Veliyüddin Efendi (2.) 23.4.1767-25.10.1768 Pirizade Mehmed SahipEfendi 25.10.1768-2.3.1770 Mirzazade Mehmed Said Efendi 2.3.1770-20.8.1773 Şerifzade Mehmed Şerif Efendi 20.8.1773-27.2.1774 Dürrizade Mustafa Efendi (3.) 27.2.1774-29.9.1774 İvaz Mehmed Paşazade İbrahimBeyefendi (1.) 29.9.1774-28.7.1775 Camgöz Mehmed Emin Efendi 28.7.1775-1.12.1776 Vassafzade Mehmed Esad Efendi 1.12.1776-20.7.1778 İshak Efendizade Mehmed Şerif Efendi (1.) 20.7.1778-12.9.1782 Karahisarlı Seyyid İbrahim Efendi 12.9.1782-19.5.1783 Dürrizade Mehmed Ataullah Efendi 19.5.1783-31.3.1785 İvaz Mehmed Paşazade İbrahim Beyefendi (2.) 31.3.1785-22.6.1785 Arapzade Ahmed Ataullah Efendi 22.6.1785-22.8.1785 Dürrizade Mehmed Arif Efendi (1.) 23.8.1785-10.2.1786 Müftüzade Ahmed Efendi 10.2.1786-24.11.1787 Mekki Mehmed Efendi (1.) 24.11.1787-4.3.1788 Seyyid Mehmed Kamil Efendi 4.3.1788-19.8.1789 İshak Efendizade Mehmed Şerif Efendi (2.) 19.8.1789-17.10.1789 Hamidizade Mustafa Efendi 17.10.1789-13.3.1791 Seyyid Yahya Tevfik Efendi 14.3.1791-27.3.1791 Mekki Mehmed Efendi (2.) 27.3.1791-12.7.1792 Dürrizade Mehmed Arif Efendi (2.) 12.7.1792-30.8.1798 Mustafa Aşir Efendi 30.8.1798-11.7.1800 Samanizade Ömer Hulusi Efendi (1.) 11.7.1800-21.5.1803 Salihzade Ahmed Esad Efendi (1.) 21.5.1803-14.11.1806 Şerifzade Mehmed Ataullah Efendi (1.) 14.11.1806-13.7.1807 Samanizade Ömer Hulusi Efendi (2.) 13.7.1807-14.7.1807 Şerifzade Mehmed Ataullah Efendi (2.) 14.7.1807-21.7.1808 Arapzade Mehmed Arif Efendi 21.7.1808-15.8.1808 Salihzade Ahmed Esad Efendi (2.) 15.8.1808-22.11.1808 Dürrizade Abdullah Efendi (1.) 22.11.1808-22.9.1810 Samanizade Ömer Hulusi Efendi (3.) 22.9.1810-11.6.1812 Dürrizade Abdullah Efendi (2.) 12.6.1812-22.3.1815 Mehmed Zeyni Efendi 22.8.1815-27.1.1818 Mekkizade Mustafa Asım Efendi (1.) 27.1.1818-3.9.1819 Çerkez Hacı HalilEfendi 3.9.1819-28.3.1821 Yasincizade Abdülvahab Efendi (1.) 28.3.1821-10.11.1822 Sıddıkizade AhmedReşid Efendi 10.11.1822-25.9.1823 MekkizadeMustafa Asım Efendi (2.) 25.9.1823-26.11.1825 Kadızade Mehmed Tahir Efendi 26.11.1825-6.5.1828 Yasincizade Abdülvahab Efendi (2.) 6.5.1828-8.2.1833 Mekkizade Mustafa Asım Efendi (3.) 8.2.1833-20.11.1846 Ahmed Arif Hikmet Beyefendi 21.11.1846-21.3.1854 Meşrebzade MehmedArif Efendi 21.3.1854-27.12.1858 Seyyid Mehmed Sadeddin Efendi 27.12.1858-23.11.1863 Atıfzade Ömer Hüsameddin Efendi 23.11.1863-9.8.1866 Hacı Mehmed Refik Efendi 9.8.1866-30.4.1868 Akşehirli Hasan Fehmi Efendi (1.) 30.4.1868-17.9.1871 Mir Ahmed Muhtar Beyefendi (1.) 17.9.1871-5.11.1872 Turşucuzade Ahmed Muhtar Efendi 6.11.1872-11.6.1874 İmam Hasan Hayrullah Efendi (1.) 11.6.1874-19.7.1874 Akşehirli Hasan Fehmi Efendi (2.) 19.7.1874-11.5.1876 İmam Hasan Hayrullah Efendi (2.) 12.5.1876-26.7.1877 Hacı Kara Halil Efendi 26.7.1877-18.4.1878 Mir AhmedMuhtar Beyefendi (2.) 18.4.1878-4.12.1878 Uryanizade Ahmed Esad Efendi 4.12.1878-17.1.1889 Bodrumlu Hacı Ömer Lütfi Efendi 18.1.1889-3.9.1891 Halid Efendizade Mehmed Cemaleddin Efendi (1.) 4.9.1891-4.8.1908 Halid Efendizade Mehmed Cemaleddin Efendi (2.) 5.8.1908-14.2.1909 Mehmed Ziyaeddin Efendi (1.) 14.2.1909-13.4.1909 Mehmed Ziyaeddin Efendi (2.) 14.4.1909-5.5.1909 Mehmed Sahip Molla Beyefendi 5.5.1909-12.1.1910 Çelebizade Hüseyin Hüsnü Efendi 12.1.1910-12.7.1910 Musa Kazım Efendi (1.) 12.7.1910-29.11.1911 Musa Kazım Efendi (2.) 30.11.1911-30.12.1911 Abdurrahman Nesip Efendi 31.12.1911-16.7.1912 Halid Efendizade Mehmed Cemaleddin Efendi (3.) 22.7.1912 Halid Efendizade Mehmed Cemaleddin Efendi (4.) 29.10.1912-23.1.1913 Mehmed Esad Efendi (1.) 24.1.1913-11.6.1913 Mehmed Esad Efendi (2.) 12.6.1913-15.3.1914 Mustafa Hayri Efendi 16.3.1914-6.5.1916 Musa Kazım Efendi (3.) 8.5.1916-3.2.1917 Musa Kazım Efendi (4.) 4.2.1917-8.10.1918 Dağıstanlı Ömer Hulusi Efendi 14.10.1918-8.11.1918 Haydarizade İbrahim Efendi (1.) 11.11.1918-12.1.1919 Haydarizade İbrahim Efendi (2.) 13.1.1919-3.3.1919 Tokatlı Mustafa Sabri Efendi (1.) 4.3.1919-16.3.1919 Tokatlı Mustafa Sabri Efendi (2.) 19.3.1919-20.7.1919 Tokatlı Mustafa Sabri Efendi (3.) 21.7.1919-30.9.1919 Haydarizade İbrahim Efendi (3.) 2.10.1919-3.3.1920 Haydarizade İbrahim Efendi (4.) 8.3.1920-2.4.1920 Dürrizade Abdullah Efendi 5.4.1920-30.7.1920 Tokatlı Mustafa Sabri Efendi (4.) 31.7.1920-25.9.1920 Mehmed Nuri Medeni Efendi (1.) 26.9.1920-17.10.1920 Mehmed Nuri Medeni Efendi (2.) 27.10.1920-2.11.1922 Şeyhülislamların Doğum ve Ölüm Tarihleri Molla Mehmed Şemseddin Fenari Efendi 1350-1431 Molla Fahreddin Acemi Efendi 1460 Molla Hüsrev Mehmed Efendi 1480 Molla Gürani Ahmed Şemseddin Efendi 1416-1488 Molla Abdülkerim Efendi 1495 Çelebi Arap Alaeddin Efendi 1496 Efdalzade Hamidüddin Efendi 1503 Zembilli Ali Efendi 1526 İbn-i Kemal (Kemal PaşazadeAhmed Şemseddin Efendi) 1468-1534 Sadi Sadullah Çelebi Efendi 21.2.1538 Koca Çivizade Mehmed MuhiddinEfendi 1476-18.9.1547 Hamitli AbdülkadirÇelebi Efendi 1548 Fenarizade Muhiddin Efendi 1447-1548 Mehmed Ebüssü’ud Efendi 1490-1574 Hamid Mahmud Efendi 1494-16.10.1577 KadızadeAhmed ŞemseddinEfendi 1512-1580 Malulzade Mehmed Efendi 1533-14.1.1584 Çivizade Hacı Mehmed Efendi 1530-8.5.1587 MüeyyedzadeAbdülkadir Efendi 1514-1593 Bostanzade Mehmed Efendi 1535-1.4.1593 Bayramzade Zekeriya Efendi 1514-11.7.1593 Hoca Sadeddin Efendi 1536-30.9.1599 Cafer Efendizade Sunullah Efendi 1552-10.4.1612 Hoca Sadeddinzade Şerif Mehmed Efendi 1568-2.7.1615 Ebülmeyamin Mustafa Efendi 1546-23.11.1606 Hoca Sadeddinzade Mehmed Esat Efendi 1570-22.5.1625 Şeyhülislam Yahya Efendi 1553-27.2.1644 Ahizade Mehmed Hüseyin Efendi 1572-7.1.1634 Ebu Said Mehmed Efendi 1593-1662 Muid Ahmed Efendi 25.4.1647 Hacı Abdurrahim Efendi 3.2.1656 Mehmed Bahai Efendi 1595-2.1.1654 Karaçelebizade Abdülaziz Efendi 1591-10.1.1658 Hüsamzade Abdurrahman Efendi 1594-1670 Memikzade Mustafa Efendi 1657 Hocazade Mesud Efendi 1.8.1656 Hanefi Mehmed Efendi 1.10.1658 Balizade Mustafa Efendi Kasım 1662 Bolevi Mustafa Efendi 1591-Eylül 1675 Esiri Mehmed Efendi -12.3.1681 Sunizade Mehmed Emin Efendi -Ağustos 1665 Minkarizade Yahya Efendi 1608-Ocak 1678 Çatalcalı Ali Efendi 1631-19.4.1692 Ankaralı Mehmed Efendi 1619-2.11.1687 Debbağzade Mehmed Efendi -5.2.1702 Seyyid Feyzullah Efendi -2.9.1703 Ebu Saidzade Feyzullah Efendi 1630-21.10.1698 Sadreddinzade Sadık Mehmed Efendi 1640-11.11.1709 İmam Mehmed Efendi -1728 Paşmakçızade SeyyidAli Efendi 1638-12.2.1712 Ebezade Abdullah Efendi -1714 MehmedAtaullah Efendi -1715 İmam Mahmud Efendi -1717 Mirza Mustafa Efendi 1630-1720 Menteşezade Abdürrahim Efendi -1718 Kara İsmail Naim Efendi 1643-1724 Yenişehirli Abdullah Efendi -1743 Mirzazade Mehmed Efendi -1743 Paşmakçızade Abdullah Efendi 1680-1732 Ebülhayr Ahmed Efendi 1665-1741 İsmail Efendizade İshakEfendi 1679-1734 Dürri Mehmed Efendi -1736 Feyzullah Efendizade Mustafa Efendi 1679-4.3.1745 Pirizade Mehmed Sahip Efendi 1674-1748 Hayatizade Mehmed Emin Efendi -1748 Mehmed Zeyni Efendi 1667-1750 İsmail Efendizade Mehmed Esad Efendi 1684-1752 Kara Halil Efendizade Mehmed Said Efendi -1754 Feyzullah Efendizade Murtaza Efendi 1694-1757 Vassaf Abdullah Efendi 1662-1761 Damadzade Feyzullah Efendi 1669-1761 Dürrizade Mustafa Efendi 1702-1774 Mehmed Salih Efendi -1761 Çelebizade İsmail Asım Efendi -16.2.1760 Hacı Veliyüddin Efendi -25.10.1768 Ebubekir Efendizade Ahmed Efendi 1685-1769 Pirizade Osman Sahip Efendi 1710-2.3.1770 Mirzazade Mehmed Said Efendi 1710-1774 Şerifzade Mehmed Şerif Efendi 1730-1779 İvaz Mehmed Paşazade İbrahim Efendi 1719-1797 Camgöz Mehmed Emin Efendi 1705-1777 Vassafzade Mehmed Esad Efendi 1707-1778 İshak Efendizade Mehmed Şerif Efendi 1717-1789 Karahisarlı Seyyid İbrahim Efendi 1701-19.5.1783 Dürrizade Seyyid Mehmed Ataullah Efendi 1729-1785 Arapzade Ahmed Ataullah Efendi 1719-1785 Dürrizade Mehmed Arif Efendi -1810 Müftüzade Ahmed Efendi -1791 Mekki Mehmed Efendi 1714-1797 Seyyid Mehmed Kamil Efendi 1728-1800 Hamidizade Mustafa Efendi 1731-1793 Seyyid Yahya Tevfik Efendi 1715-27.3.1791 Reiszade Mustafa Aşir Efendi 1728-1804 Samanizade Ömer Hulusi Efendi 1727-1812 SalihzadeAhmedEsad Efendi 1737-1814 Şerifzade Mehmed Ataullah Efendi 1750-1811 ArapzadeMehmedArif Efendi 1738-1825 Dürrizade Abdullah Efendi -1822 Zeyni Efendi 1749-1823 Mekkizade Mustafa Asım Efendi 1773-20.11.1846 Hacı Halil Efendi - Yasincizade Abdülvahap Efendi 1758-1833 Sıddikizade Ahmed Reşid Efendi 1757-1834 Kadızade Mehmed Tahir Efendi 1747-1838 Ahmed Arif Hikmet Beyefendi 1786-1859 Meşrebzade MehmedArif Efendi 1791-1858 Seyyid Mehmed Sadeddin Efendi 1798-1866 Atıfzade Ömer Hüsameddin Efendi 1799-1871 Hacı Mehmed Refik Efendi 1813-1872 Akşehirli Hasan Fehmi Efendi 1795-1880 Mir Ahmed Muhtar Beyefendi (Mollabey) 1807-1882 Turşucuzade Hacı Ahmed Muhtar Efendi 1882-1875 İmam-ı Sultani HafızHasan Hayrullah Efendi 1834-1898 Hacı Kara Halil Efendi 1804-1830 Uryanizade Ahmed Esad Efendi 1813-1889 Bodrumlu Hacı Ömer Lütfi Efendi 1817-1896 AhmedCemaleddin Efendi 1848-1917 Mehmed ZiyaeddinEfendi 1846-1917 PirizadeMehmed Sahip Molla Beyefendi 1838-1910 ÇelebizadeHüseyin Hüsnü Efendi 1849-1911 Musa Kazım Efendi 1858-1920 Abdurrahman Nesib Efendi 1842-1913 Mehmed Esad Efendi 1846-1918 Mustafa Hayri Efendi 1867-1921 Dağıstanlı Ömer Hulusi Efendi 1857-126. Haydarizade İbrahim Efendi 1863-1933 Tokatlı Mustafa Sabri Efendi 1869-1954 Dürrizade Abdullah Efendi 1867-1923 Mehmed Nuri Medeni Efendi 1859-1927 ŞEYTAN; Alm. Satan, Fr. Satan, İng. Satan, devil. Allahü tealanın yarattığı mahluklardan biri. Şeytan, kibir ve gururu sebebiyle Allahü tealanın rahmetinden uzaklaştırılan İblis’in ve ona tabi olanların bir sıfatıdır. Bu sıfat, ilk defa iblis için kullanılmış olduğundan, onun adı olarak da meşhur olmuştur. Şeytan, ’birine muhalefet etmek, toprağa girmek, iple bağlamak’ gibi manaları yanında, ’uzak olmak’ manasına da gelir. En meşhur ve en çok kullanılan şekliyle, Allahü tealanın rahmetinden uzak kalması sebebiyle iblisin adı olmuştur. Şeytan, Arapça ’şetane’ kelimesine bir ’y’ harfinin eklenmesiyle türetilmiş bir kelimedir. Böylece ’-şetane’ kelimesi lügatte, ’asi, serkeş, itaatsız, habis, pek kötü olmak; şeytanın yaptığını yapmak, rahmetten uzaklaştırılmak’ manalarınadır. Bir isim olarak ise; ’iğfal edici, ayartıcı, ifsat edici, yaygaracı, baş belası, rahat vermeyen, insanı haktan, rahmetten uzaklaştıran’ manalarına gelir Şeytan, insanların gözleriyle göremedikleri varlıklardandır. İnsanlık tarihi boyunca, hemen hemen bütün insan topluluklarının inançlarında, ’şeytan’ isimli bir varlık muhakkak yer almıştır. Günümüzde de tahrife uğramış, bozulmuş ilahi dinlere mensup olanlar ve temeli felsefeye dayalı bazı inanışlarla Amerika, Afrika ve Asya’daki küçük kabileler arasında yaygın totem inançlarının çoğunda, şeytan muhtevalı varlıklara yer verilmiştir. İlk insan ve ilk peygamber Adem aleyhisselamdan bu yana insanlığa peygamberler vasıtasıyla tebliğ edilen bütün ilahi dinlerde şeytanın varlığı insanlara bildirilmiş ve maksadının insanları Allahü tealaya asi ederek Cehennem’e sürüklemek olduğu tekrar tekrar haber verilmiştir. İnsanlar zamanla çoğalıp dünyanın çeşitli yerlerine yayılmışlar ve bu arada hak olan dinlerini unutmaya, değiştirmeye ve kendi akıllarından yaptıkları ilave ve çıkarmalarla bozmaya başlamışlardır. Tarih boyunca gönderilen peygamberler, insanların dinlerini yeniden tazelemişler, imanlarını düzeltmişlerse de, bir müddet sonra insanlar yeniden doğru yoldan ayrılmışlardır. Peygamberlerin tebliğ ettiği veinsanların çeşitli reformlar, konsül veya kral kararları, filozof müdahaleleri, kötü din adamı entrikaları ve şahsi düşüncelerle bozdukları ilahi dinlerin en son örnekleri Yahudilik ve Hıristiyanlıktır. Günümüzde Hıristiyanlık, Yahudilik dinleriyle diğer inançların hepsinde bildirilen iman esasları, insan eli ve düşüncesiyle tahrif edilmiş değiştirilmiş olduğu gibi ’şeytan’ hakkında bildirdikleri de insanların hayal ve vehimlerinden uydurdukları şeylerle doludur. Bu sebeple Müslümanlar dışındaki insanlar arasında yaygın olan ’şeytan’ inançları, ’şeytan’ tasvirleri ve hikayelerinin gerçekle ilgisi ya hiç yoktur veya çok azdır. Son yıllarda roman, film; hikaye, karikatür, resim vs. gibi sanat dallarında karakterize edilmeye çalışılan ’şeytan’ temaları ve tipleri de tamamen uydurmadır. Dini ve ilmi kıymetleri yoktur. Bunlar, şeytanı anlaşılamaz, başa çıkılamaz, varlığı şüpheli, insanoğlunun şeytan karşısında aciz ve adeta onun esiri olduğunu benimseyen anlayışların ürünüdür. Bundan başka tarih boyunca ve günümüzde şeytana tapınanlar da bulunmaktadır (Bkz. Yezidilik). Böyle inananlarda şeytan, tapınılacak kutsal bir varlık olarak takdim edilmektedir. Şeytan hakkında, Allahü tealanın insanlara bildirdiği en son ve doğru bilgi, İslam dininde mevcuttur. Kur’an-ı kerimin pekçok ayetiyle bir kısım hadis-i şerifler, insanlara şeytanın varlığının yanısıra, şeytanın insanları aldatma ve kötü yola sürükleme usulleriyle ondan korunma çarelerini anlatmaktadır. İslam alimlerinin kitaplarında uzun yer alan bu bilgiler kısaca şöyle özetlenebilir: Allahü teala; melekleri, insanları ve cinleri kendisine ibadet etmesi için yarattı. Kur’an-ı kerimde, Zariyat suresi 56. ayetinde mealen; ’İnsanları ve cinleri ancak beni bilip ibadet etmeleri için yarattım.’ buyruluyor. İnsanlar topraktan, melekler nurdan, cinler de ateşten yaratılmıştır. Hicr suresi 27. ayetinde mealen; ’Adem’den, önce cinlerin babası olan Can’ı ateşten yarattık.’ buyurdu. Şeytan da cin taifesindendir. Asıl adı iblis olan şeytanın bir adı da Azazil’dir. Cinlerin yaratılması, insanların yaratılmasından çok öncedir. Aralarında uzun devirler geçmiştir. İslam alimlerinden Muhyiddin-i Arabi’nin bildirdiğine göre, bu zaman dört bin yıldan az değildir. Melekler yaratıldıkları zamandan itibaren ibadete başladılar. Hiç isyan, itaatsizlik yapmadılar. Can’ın evlatları olan cinler, yeryüzüne gönderilince, fitne fesat çıkardılar. İsyanları sebebiyle zaman zaman Allahü teala tarafından helak edildiler. İsyan ve taşkınlık yapmamaları için, Allahü teala onlara dinler gönderdi. Aralarından en iyileri vali seçilip görevlendirildi. Bu valiler tarafından yeryüzünde fesat çıkarmamaları, ibadet ve taatle meşgul olmaları için nasihatler edildi. Cinlere nasihat etmek üzere vazife verilenlerden biri de Azazil yani iblisti. Allahü teala mealen; ’Ben, yeryüzünde bir halife yaratacağım.’ (Bakara suresi: 30) buyurdu. Bunun üzerine melekler; ’Ya Rabbi! Yeryüzünde fesat çıkarıp kan dökenleri mi yaratacaksın?’ (Bakara suresi: 30) dediler. Allahü teala bunlara; ’Sizin bilmediğinizi ben bilirim.’ (Bakara suresi: 30) buyurdu. Melekler bu cevabı alınca pişman oldular. Çünkü bu sözleri, Allahü tealanın işine karışmaktan ve O’na isyan etmekten değil, hikmetini anlayamadıklarındandı. Adem aleyhisselamın şekil verilmiş hali Mekke ile Taif arasında kırk yıl yattığı sırada, melekler ve iblis (şeytan) onu görmüşlerdi ve ondan korkmuşlardı. Ondan en çok korkan da iblis (şeytan) idi. İblis, Adem aleyhisselamın henüz ruh verilmemiş salsal halindeki bedenine dokununca, çınlayarak ses çıkardı. İblis, bedenine girip çıkar ve meleklere; ’Korkmayınız bunun içi boştur. Eğer ben ona musallat olursam helak ederim.’ derdi.