Rehberim

GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

Ödev Kaynakları bölümü Tarih - Coğrayfa / GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR konusu gösteriliyor Özet:GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR: (Makale:Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya) A. Konunun olusumu: XVII. yüzyil Nikolay Gavriloviç Mileski Spafariy ...


Go Back   Rehberim > EĞİTİM VE KÜLTÜR REHBERİM > Yardımcı Kaynaklar > Ödev Kaynakları > Tarih - Coğrayfa

GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

Açılış Sayfam Yap Reklam Kayıt ol Konuları Okundu Kabul Et

  Sponsorlu Bağlantılar

Cevapla

Seo Seçenekler Stil
  #1  
Okunmamış 23-01-2008, 03:10 PM
Facebook Oyunları
Standart GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR:
(Makale:Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya)

A. Konunun olusumu:

XVII. yüzyil

Nikolay Gavriloviç Mileski Spafariy adi ile taninan sarkiyatçi ve elçi, Romen asilli Nicolaie Milescu (1636-1703) Rus çari Aleksi Mihayloviç'in elçisi olarak Çin Imparatoru K'ang Hsi'nin sarayina giderken, 1675 yilinin yaz aylarinda, Yenisey nehrinin kanyonunda, simdilerde pek iyi görünmeyen kaya yazitlarini görüms ve tasvir etmistir.

Çar Büyük Petro'nun müsaviri olan Milescu'nun bu kesifleri, Semen Ul'yanoviç Remezov (1642-1720?)'a kaynak olmus, Remezov 1697'de yayimladigi Sibirya atlasi'nda Spafariy'den ögrendigi bilgileri kullanmis ve Isveçli bilginlere "Rusya'daki Runik taslar" diyerek Yenisey anitlarini haber vermistir (bk. "S. U. Remezov", Bolsaya Sovyetskaya Entsiklopediya, XXXVI, 1955, s. 350).

XVIII. yüzyil

Daniel Gottleb Messerchmidt (1685-1735), 1721 ve 1722 yillarinda Philipp Johann von Tabbert-Strahlenberg'le birlikte yukari Yenisey'de Uybat nehrinin kiyisinda, 1721'de Uybat-III (E 32) ve 1722'de Uybat-I (E 30) ve bunlardan baska simdi kayip olan E 121 (bk. D. D. Vasilyev, Korpus..., s. 45) anitlarini bulmustur. Bunlarin yaninda E 76 da Messerschmidt tarafindan bulunmustur.
Philipp Johann von Tabbert Strahlenberg (1676-1747), 1721 ve 1722 yillarinda, Daniel Gottlieb Messerchmidt ile birlikte, Yenisey'in solunda, Erba ve Tes nehirlerinin arasindaki kiyalarda Tuba-III (E 37)'ü buldu.

Messerschmidt ile Strahlenberg'in buldugu bu anitlar, 1730'da Stockholm'de Philipp Johann von Tabbert-Strahlenberg tarafindan Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia adli meshur eserindeki V-A (E 32); V-D (E 76) ve XII. Levhalarda yayimlandi.

Peter Simonoviç Pallas (1741-1811), 1793 yilinda yayimladigi "Von einer in Siberien gefundenen unbekannten Steinschrift" (Neue nördliche Beytrage zur physikalischen und geographischen Erd- und Völkerbeschreibung, Naturgeschichte und Oekonomie, V, SPb. 1793, s. 237-245) adli makalesinde Oznaçennaya (E 25) anitini tanitti. Keza Uybat-IV (E 33) ve Uybat-V (E 34) de 1793'de P. S. Pallas tarafindan bulundu.

XIX. yüzyil

Grigoriy Ivanoviç Spasskiy (1783-1864), 1818'de SPb.'da yayimladigi "Drevnosti Sibiri (s prilojeniyem al'boma)", (Sibirkiy Vestnik) adli makalesinde, daha önce Pallas ve Strahlenberg tarafnidan bulunan Yenisey anitlarinin resimlerini nesretti. Tablo II-5 (E 34), Tablo II-2-3 (E 33); Tablo III-5 (E 25).

Spasskiy'in bu eseri kont N. P. Rumyantsev'in emri üzerine Rus Akademisyen F. I. Krug tarafindan Latinceye tercüme edildi: Inscriptiones Sibiricae: de antiquis quibusdam sculpturis et Inscriptionibus in Siberia repertis. Scripsit Gregorius Spassk, Petrepoli 1822.

Abel Remusat (1788-1832), bu Latince tercümenin fransizca özetini Journal des Savants, 1822, Kasim, s. 595-602'de yapmistir.

Henirich Julius Klaproth (1783-1835) da "Sur quelques antiquites de la Siberie" (Journal Asiatique, II, 1823) adli makalesinde ve Memories relatifs a l'Asie (Paris 1824) adli eserinin 157-171. sahifelerinde konu ile ilgili çesitli degerlendirmelerde bulunmustur.

Matthaias Aleksander Castren (1813-1852), 1847 yilinda Yenisey nehrinin bati yakasinda Tuba-I (E 35) anitini bulmustur. Yine Castren, daha önce Pallas tarafindan bulunan Oznaçennaya (E 25) "Küç Köl Totok Bengüsi" ile Uybat-V (E 34) ü tekrar bulmustur. Çastren, Uybat-VIII (E 132)'den de bahsetmektedir (Bk. M. A. Castren, Nordische Reisen und Forschungen, SPb. 1856, s. 363).

Minusinsk bölgesi valisi N. A. Kostrov, 1857 yilinda Abakan'in sol kiyisinda, koybal bozkirinda Açura (E 26) anitini;

E. F. Korçakov adli Hakas asilli bir köylü de, 1878'de Abakan'in sag tarafinda Altin Göl'ün kiyisinda altin Köl I-II (E 28; E 29) anitlarini buldu.

Bunlari arkeolog Aleksandr Vasil'yeviç Adrianov (1854-1921)'un 1879 yilinda buldugu Kemçik Kaya basi / Kaya uçi (E 25) aniti takip eder.

N. A. Kostrov, Yenisey nehrinin sol tarafindaki Oya nehri civarinda Oya (E 27) anitini buldu.

Bu anitlarin bulunmasini Uybat-II (E 31)'yi 1885 yilinda Petr Evdokimoviç Kuznetsov-Krasnoyarskiy'in; Tuba-II (E 36)'yi 1885 yilinda Ivan Timofeyeviç Savenkov'un; Ak-yus (E 38'ü, 1887 yilinda Ivan Timofeyeviç Savenkov'un; Ak-yüs (E 38)'ü, 1887 yilinda Proskuryakov'un bulmalari takip eder.

Böylece henüz alfabesi çözülmemis 15 anit ile yazitlari, ilim aleminde taninmis oluyordu.

Yenisey nehri ve kollari civarinda birçok eski eserin bulunmasi Minusinsk sehrinde bir müze açilmasina sebep olmus ve civarda bulunan arkeolojik eserler, Minusinsk N. M. Martiyanov Müzesine getirildikçe müze zenginlesmeye baslamistir.

1887 yilinin yazinda Fin Arkeoloji Cemiyeti, Minusinsk Müzesinde mevcut taslarin kaliplarini almak üzere Otto Hjalmar Appelgren (1853-1937) baskanligindaki bir heyeti Minusinsk'e göndermis ve bu heyet müzedeki su 10 tasin kopyesini çikarmistir.

E 37-Tuba II E 31-Uybat II
E 39-Kara yüz E 32-Uybat Iii
E 28-Altin Köl I E 25-Ozançennaya
E 29-Altin Köl II E 26-Açura
E 30-Uybat-I E 27-Oya

Yine Fin Arkeoloji Cemiyet, Minusinsk ve havalisindeki eserleri bulmalari ve kopyelerini yapmalari için, 1888 yilinin ilkbaharinda Johan Reinhold Aspelin (1842-1915) baskanliginda bir heyeti görevlendirir.
Aspelin baskanligindaki bu ilim heyeti, daha önce;

1847'de Castren tarafindan bulunan Tuba-I (E 35),
1885'te Savenkov tarafindan bulunan Tuba-II (E 36),
1793'te Pallasl tarafindan bulunan Uybat-V (E 34),
1793'te Pallas tarafindan bulunan Uybat,IV (E 33),
1888'de Proskuryakov tarafnidan bulunan Ak,yüs (E 38) anitlarinin de kaliplarini alarak, daha
önce bulunmus olan 15 tasin kopyelerinin alinmasini tamamlamistir.

Aspelin'in baskanlik ettigi bu heyet, Sayan daglarindan Mogolistan'a dogru ve dönüste de Minsunisk havalisinde yaptigi detayli bir arastirma ile 17 yeni anit daha bulmustur. Bulunus sirasi ile bu taslar sunlardir:

E 24-Kaya uçi E 16-Çakul IV
E 14-Çakul II E 12-Kuli-kem
E 18-Çakul VI E 4-Ottuk-das
E 19-Çakul VII E 10-Eleges-I
E 20-Çakul VIII E 9-Kara-sug
E 21-Çakul IX E 3-Uyug-turan
E 22-Çakul X E 2-Uyug-arjan
E 17- Çakul V E 1-Uyug-tarlik
E 23-Çakul XI

17'si Aspelin ekibi tarafindan 1888'de bulunan bu 32 tasin kopyeleri, Aspelin tarafindan yazilan bir tetkik ile Inscriptions de l'lenissei (recueillies et publieses par la Societe Finlandaise d'Archeologie, Helsingfors 1889) basligi ile yayimlandi ve 1889'da Stockholm'de toplanan Müstesrikler Kongresine sunuldu.

Yenisey yazitlari ile ilgili çalismalar bu sekilde devam ederken, 1889 yilinda Rus Cografya Cemiyeti adina Mogolistan'da arastirmalar yapmaya gönderilen Nikolay Mihayloviç Yadrintsev (1842-1894),Urga (Ulan-Bator)'ya 400 km, Karakorum ve Kara Balgasun harabelerinden ise 60 km kadar uzakta, Orhon nehrinin kiyisi ile Koço-Tsaydam gölü civarinda Köl Tigin ve Bilge Kagan anitlarini buldu (Predvaritel'niy otçet o poezdke s ar¿eologiçeskoyu i etnografiçeskoyu tsel'yu v sevrnuyu Mongoliyu i verhsini Or¿ona", Izvestiya Vost. Sib. Otd. I. R. G. O XX/4, 1889, s. 1-13).

Otto Donner (1835-1909) ile J. R. Aspelin, 1890 yilinin ocak-subat aylarinda Moskova'da toplanan VIII. Arkeoloji Kongresinde Yadrintsev'den Mogolistan'da Orhon nehri kiyisinda iki yeni anitin bulundugunu ögrendiler.

Bunun üzerine Fin-Ugor Cemiyeti, Axel Olai Heikel (1851-1924) baskanliginda bir heyeti, 1890'da Koço-Tsaydam bölgesine gönderdi. Heikel, 16 Agustostan itibaren Köl Tegin ve Bilge Kagan yazitlarinin kopyeleri alindi. Heikel, Irkutsk Tomsk üzerinden 1891'in Haziraninda Helsinki'ye döndü.

Bu seferden elde edilen sonuçlar, "Orhon'a kadar yolculuk, Orhon anitlari, Dönüs: Transbaykalya'da çesitli eski eserler, Tukyu'lar ve iki yeni anit, Karakorum (Kara Balgasun) yazitinda Uygurlar" basliklari ile Heikel tarafindan degerlendirildi. Sinolog Georg von der Gabelentz (1840-1893), Köl Tigin yazitinin Çince tercümesini, sinolog Gabriel Deveria (1844-1899) ise Bilge Kagan ve Kara Balgasun yazitlarinin Çince metinlerinin tercümelerini yapti. Yenisey anitlarinin harfleri ve Orhon anitlarinin harflerinin grafik karsilastirilmasi ile Köl tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin grafik indeksi ise Otto Donner tarafindan yapildi. Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin kalip kopyeleri ile resimlerinin yer aldigi bir albüm, Fin-Ugor Cemiyeti tarafindan Helsinki'de 1892'de yayimladi: Inscriptions de l'Orkhon, recuillies par l'expedition finnoise 1890, et publiees par la Societe finno-ougrienne. Helsingfors 1892.

Otto Donner, bu albümü 1892'de Londrada toplanan Milletlerarasi Müstesrikler Kongresine sundu.

Yine ayni yil Otto Donner, Inscriptions de l'lenissei'de yayimlanan 32 yazita Taseba (E 40) ve Kemçik-Cirgak (E 41) yazitlarini da ekleyerek 34 Yenisey yazitinin grafik sözlügünü yayimladi: Wörterverzeichniss zu den Inscriptions de l'lenissei. Helsingfors 1892.

Finlerin 1887, 1888 ve 1889 yillarinda üst üste yaptiklari ilmi seferlerin sonucunu 1889 yilinda Yenisey Atlasi olarak yayimlamalari, ayni yil Rus Cografya Cemiyeti adina Kuzey Mogolistanda Yadrintsev'in Köl Tigin ve Bilge Kagan anitlarini bulmasi ve bu bulus üzerine, Irkutsk Cografya Birliginin bu mahalle bir heyet yollamasi ve bu heyetin 1890'da Moskova'da toplanan VIII. Rus Arkeoloji Kongresine bir rapor göndermesi, ayni yilin Agustosunda Heikel'in baskanligindaki Fin heyetinin bölgede yeniden çalismasi, Heikel'in Köl Tigin yazitinin Çince metninden, anitlarin Çin kaynaklarinda Tu-kiu adi geçen bir kavme ait oldugunu telgrafla Otto Donner'e bildirmesi ("Uebersetzung ersten Monuments Peking erhalten errichtet Kaiser Sjuntsun 732 dem Turkjuisch Dulgaischen Kan Tjujetele") gibi mühim gelismeler karsisinda Petersburg Akademisi sessiz kalamazdi.

Ilimler Akademisi 1891 yilinda Radloff'un baskanliginda bir sefer heyetini Orhon bölgesine yolladi. Bu heyette Sçeglov, D. Klementz, Dudin, Yadirntsev ve Levin gibi taninmis alimler vardi.

Radloff, bu sefer sonucunda elde edilen bilgileri iki ayri seri altinda yayimlamaya basladi. Serilerden ilki Trudi Or¿onskoy Ekspeditsiy (Arbeiten der Orhon-Expedition) basligini, ikincisi ise Sbornik Trudov or¿onskoy Ekspeditsiy (Sammlungen der arbeiten der Orhon-Expedition) basligini tasiyordu.

Radloff, ilk seride Göktürk harfli metinlerin kopye ve resimlerini ihtiva edecek olan bir albüm yayimlamayi düsündü ve bu albümün ilk fasikülü Fin-Ugor Cemiyetinin Orhon albümü ile ayni yilda (1892) yayimladi:

Atlas drevnostey Mongolii, izdanniy po poruçeniyu imperatorskoy akademii Nauk V. V. Radlovim. Trudi or¿onskoy Ekspeditsiy, vip. 1, SPb. 1892.

Atlas der alterthümer der Mongolei, im auflage der kais. Akad. Der Wiss. Herausgegeben von DR. W. Radloff. St. P. 1892.

Bu atlasin diger üç fasikülü de ayni basliklar altinda (2. fasikül 1893, 3. fasikül 1896 yilinda) yayimlandi. Radloff heyetinin yapmis oldugu seferin ilmi sonuçlari da raporlar halinde "Ön rapor (Predvaritel'niy otçet-Vorlaufiger Bericht)" basligi ile Sbornik Trudov or¿onskoy Ekspeditsiy serisinin ilk kitabi olarak yayimlandi. Predvaritel'niy otçet o rezul'tatah snaryajennoy s visoçaysago soizvoleniya Imperatorskoyu Akademiyu Nauk ekspeditsii dlya arheologiçeskago izsledovaniya basseyna reki Orhona. S prilojeniyami. SPb. 1892, III-113 s.

Bu ön raporun ilk bes makalesi, ayni yil O. Haller tarafindan Almancaya tercüme edildi. Vorlaufiger Bericht über die Resultate der mit allerhöchster Genehmigung von der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften ausgerüsteten Expedition zur archaologischen Erforschung des Orhon-Beckens. Aus dem Russischen übersetzt von o. Haller, Bulletin de l'Academie, N.S. III (XXXV, 1892), s. 353-398; Melanges Asiatiques, X/2, 1892, s. 392-436.

Orhon'da bulunan taslarin Fin ve Rus atlaslarinda nesri ve bu taslarin Çince metninden abidelerin Türk kagan ve tiginlerine ait olmasinin anlasilmasi üzerine, sahanin alimleri arasinda bu taslarin yazili oldugu alfabeyi çözme yarisi baslamisti. Bu yarisi Danimarkali Vilhelm Ludvig Peter Thomsen (1842-1927) adli lengüist kazanmistir.

Thomsen, metnin Türkçe oldugunu tahmin ediyordu. Önce iki büyük anitta tekrar edilmeyen isaret miktarini aradi. 38 isaret buldu. Sonra satirlarin Çincede oldugu gibi yukaridan asagiya yazildigini ve sütunlarin da sagdan sola dogru dizildigini tespit etti. Iki yazitta birbirinin esi olan kelimelerde bazi isaretlerin bazan yazildigini, bazan da yazilmadigini görünce, bu sistemin daima yazilan isaretlerinin Sami Dillerdeki gibi, ünsüzleri teskil ettigini düsündü. Böylece bazan yazilan ve bazan da yazilmayan isaretlerden, kelime sonlarinda sik sik yer alan bir tanesini iyelik eki i ~ i olarak kabul etti. Önce k(a)g(a)n, sonra da sonunda bu isaret bulunan t(eÓri kelimesini okudu. Bu okudugu kelimedeki harfler yardimi ile kül tig(i)n ve kök t(e)Óri kelimelerini okudu. Yeni okunan harfler baska kelimelerin okunmasini sagliyordu. Ilk dört kelimeyi sirasi ile türk, tört, kün, y(i)g(i)rmi, yir, (a)lti, (e)rti ve diger kelimelerin okunusu katip etti.

Böylece Thomsen, 25 Kasim 1893'de, bir saat içerisinde, Göktürk alfabe sistemini çözmüstü.

Thomsen, bu bulusunu "Orhon ve Yenisey yazitlarinin çözümü, ilk bildiri" adi ile Danimarka Ilimler Akademisinin 15 aralik 1893'teki toplantisinda okudu ve bu bildiri derhal yayimlandi: "Dechiffrement des inscriptions de l'Orkhon et de l'lenissei. Notice preliminaire." Bulletin de l'Academie Royale des Sciences et des Letters de Danemark, 1893. Copenhangue 1894, s. 285-299.

Thomsen, yazitlari okudugunu bir mektup ile Radloff'a bildirmisti. Daha sonra bildirisinin bir kopyesini de Radloff'a gönderdi. Radloff da Göktürk alfabesinin 11 harfini çözmüstü. Thomsen'in Göktürk alfabesinin çözümünün yardimi ile Göktürk harfli metinleri okumaya basladi. Önce Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin transliterasyon, transkripsiyon ve Almanca tercümelerini ve bu iki yazitin sözlügünü hazirladi. Bu yazitlari Ongin, Ihe-asete, ihe-hanin-nur, Hoyto Tamir'deki 10 yazit ve bu 13 yazitin sözlügü takip etti. Bunlari 40 Yenisey yazitinin transliterasyon, transkripsiyon ve Almanca tercümeleri ile 40 Yenisey yazitinin sözlügü ile tamamladi. Bu 55 metne ek olarak da; 1) eski Türk diyalektlerinin morfolojisi, 2) anitlarin metinlerindeki olaylarin kronolojisi, Türk kabile ve boy adlari, Kirgiz kabile adlari, Türk olmayan kavimler, yer isimleri, sahis isimleri; 3) Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin düzeltilmis Almanca tercümelerini ihtiva eden degerlendirme bölümünü ilave ettigi bu hacimli çalismasini, 1895'te St. Petersburg'da Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (XI-460 s.) basligi ile yayimladi.

Radloff'un bu metin nesrinden sonra, 1896 yilinda Göktürk alfabe sistemini çözen Danimarkali lengüist Vilhelm Thomsen, Fin-Ugor Cemiyetinin yayin organi olan Memoires de la Societe finno-ougrienne'in V. Cildi olarak Inscriptions de'l- Orkhon adli meshur eserini yayimliyordu.

Göktürk alfabesinin özellikleri, Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin transkripsiyonlari ve Fransizca tercümesi ile açiklama notlari, kisi, kabile, yer isimleri ile metinde geçen Türkçe kelimelerin indeksi ve gramer yapisinin yer aldigi bu çalismasinda ek olarak E. H. Parker'in Köl Tigin yazitinin Çince metninin tercümesini de veriyordu.

Thomsen'in çalismasi metinlerin daha dogru transkripsiyonlanmasi ve metin tercümesi ile bilhassa çok degerli açiklama notlari ile Radloff nesrinden daha üstün bir degere sahiptir.

E. H. Parker, Orhon yazitlari ile ilgili genis bir degerlendirmesini "Inscriptions de l'Orkhon" basligi ile Journal of the China Branch of the Royal Asiatic Society XXXI/1, (1896-1897), Shangay 1899, s. 1-38'de yayimliyordu.

Radloff ise Göktürk harfli 55 metnin yayimindan sonra, bu metinlerin gramer yapisini tespit etme çalismalarina basladi. Eldeki 55 metnin yardimi ile eski Türkçenin gramer yapisini tespit etme çalismalarina baslayan Radloff, fonetik, morfoloji ve sentaks basliklari altinda, detayli olarak isledi. Bu çalismasina ek olarak da Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin yeni transkripsiyonlari ile Almanca tercümelerini ve bu iki yazitin sözlügünü ekleyerek, çalismasini "Neue Folge" (Yeni seri) seklinde yayimladi: Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. Neue Folge, St. Petersburg 1895, VII-181 s.

Radloff'un bu nesri, Vasiliy Vladimiroviç Bartold (1869-1930)'un "Die historische Bedeutung der Alttürkischen Inschriften" adli, 36 sahifelik bir arastirmasini da "Ek" olarak ihtiva etmektedir.

Radloff'un "Neue Folge" de yayimladigi bu gramer çalismasi, eski Türkçedeki ilk gramer çalismasidir ve kendisinden sonra yapilan bütün eski Türkçe gramer çalismalarina kaynak olmustur.
Bu yayinlarindan sonra Radloff, Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinin transkripsiyonunu ve rusça tercümesini, bir kere de Platon Mihayloviç Melioranskiy (1868-1906)'li birlikte Sbornik Trudov Orhonskoy Ekspeditsiy serisinin IV. kitabi olarak Drevne-Turkskie Pamyatniki v Koso-Tsaydam (Sanktpeterburg 1897, 45 s.) basligi ile yapti.

Bir taraftan bu gibi çalismalar yapilirken, bir taraftan da yeni anitlar bulunuyordu.

Meshur jeolog, arkeolog, tarihçi ve etnograf Dimitriy Aleksandroviç Klements (1848-1914)'in zevcesi botanikçi Yelizaveta Nikololayevna Zvereva / Klements (1853/1854-1914), imparatorluk Botanik Bahçesi adina Kuzey Mogolistan'in bitki örtüsünü incelerken Ulan-Bator'a 66 km uzaklikta, Bain-Tsokto mevkiinde Tonyukuk yazitlarini buldu.

Radloff, Tonyukuk yazitlari hakkinda 1898 yilinda bir "Ön rapor (Vorlaufiger Bericht)" yayimladi: "Eine neu aufgefundenen alttürkische Inschrift", Izvestiya Imperatorskoy Akademiy Nauk, 1898, VIII/1, s. 71-76.

Bu ön raporu tabii ki Tonyukuk yazitinin yayimi katip edecekti. Bir yil sonra, 1899 yilinda, bu ön yayim gerçeklesti: Die Inschrift des Tonjukuk (Zweite Folge, St. P. 1899, 122 s.) basligini tasiyan bu yayiminda Radloff, 24 sahifelik bir giristen sonra Tonyukuk yazitlarinin transliterasyon, transkripsiyon ve Almanca tercümelerini vermekte, açiklamalar bölümünü, sözlük bölümü takip etmektedir.

Radloff'un "ikinci seri" (Zweite Folge) adini verdigi bu ciltte iki de konuk yazar vardir.

Friedrich, Hirth, "Nachworte zur Inschrift des Tonjukuk, Beitrage zur Geschichte der Ost-türken im 7. und 8. jahrhundert nach chinesischen Quellen" adli 150 sahifelik, V.Bartold ise "Die alttürkischen Inschriften und die Arabischen Quellen" adli 29 sahifelik arastirmalarini Radloff'un Tonyukuk nesrinde, ek olarak yayimladilar.

Bu siralar Köl Tigin ve bilge Kagan metinlerini 1897'de birlikte yayimlayan Radloff ile Melioranskiy arasinda ilmi yaris veya ilmi ihtilaf baslamisti. Bu ilmi ihtilafin sonucu olarak P. M. Melioranskiy Köl Tigin yazitini, 60 sahifelik bir giris, Köl Tigin metninin transkripsiyonu ve Rusça tercümesi ve 65 sahifelik açiklama notlari ile birlikte, müstakil olarak yayimladi: Pamyatnik v çest'Kül'-Tegine, s dvüma tablitsami nadpisey, St. P. 1899, 144 s.

Hülasa, Radloff 1894 ile 1899 yillari arasinda, 40 Yenisey, 10 Hoytu Tamir ve 6 Mogolistan (Köl Tigin, Bilge Kagan, Ongin, Ihe Asete, Ihe Hanin Nur ve Tonyukuk) olmak üzere, toplam 56 yaziti ilk okuyan, ilk tercüme eden, sözlüklerini ve gramerini yapan, yeni abideleri çesitli yönleriyle degerlendiren bir usta, bir öncü, bir rehberdir. Bu gün belki bazi kelimelerini yanlis okumus olmasi ve metni yanlis tercüme etmis olmasi, 80-90 yil önceki imkanlarla ve malzemelerle çalistigi göz önüne alindiginda, onun çalismalarinin degerini asla küçültmektedir.
Sponsorlu Bağlantılar
Alıntı ile Cevapla
  #2  
Okunmamış 23-01-2008, 03:11 PM
Facebook Oyunları
Standart Cevap: GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

Türk arastiricilarinin çalismalari

Göktürk harfli metinler üzerinde Türkiye'de yapilan çalismalarin tarihine baktigimizda ilk isim olarak Semsettin Sâmî'yi görürüz.

Semsettin Sâmî'nin Vilhelm Thomsen'den faydalanarak yaptigi bir çalismasi vardir. Semsettin Sâmî, Göktürk harfli metni kirmizi mürekkeple yazmis, yazdigi bu satirin altinda siyah mürekkeple ve Arap harfleri ile metnin transkripsiyonunu ve tercümesini vermistir. 1970'li yillarin basinda torunu Tekin Bey'de gördügüm bu orijinal çalisma yayimlanmamistir.

Istanbul Darülfünûnu'nun "Türk Lisani Tarihi" ögretim üyesi olan Necib Âsim (Yazuksuz) 1327 (1897) yilinda En Eski Türk Yazisi adi ile 35 sahifelik yayininda Göktürk harflerini tanitmistir.

Yine Necib Âsim 1341 (1925) yilinda Orhun Âbideleri adli eserini yayimlamistir. Necib Âsim iki kisimlik eserinin ilk kisminda Göktürk harflerini açiklamakta ve Göktürkçenin bir gramer özetini vermekte, ikinci kisimda ise, önce Köl Tigin, sonra Bilge Kagan yazitinin orijinal metnini Arap harfleri ile transkripsiyonlayarak satir altlarina yine Arap harfleri ile metnin tercümesini yapmaktadir.

Ragip Hulusi Özdem, Vilhelm Thomsen'in ana dilinde yazdigi ve H. H. Schaeder tarafindan da Dancadan Almancaya çevirilen bir çalismasini Almancadan Türkçeye çevirerek "Mogolistandaki Türkçe Kitabeler" basligi ile Türkiyat Mecmuasi'nin III. cildinde (Istanbul, 1935, s. 81-118) yayimlamistir.

Esasinda 1930'lu yillarda basta Nihal Atsiz olmak üzere Hüseyin Namik Orkun, Orhun ve Yenisey yazitlari üzerinde degerli çalismalar yaptiklari görülür.

Özellikle Hüseyin Namik Orkun'un Eski Türk Yazitlari, I-IV, (Istanbul, 1936-1941) adli abidevî eseri sahanin klâsik bir yayini olarak kabul edilmistir. H. N. Orkun esirinin ilk cildinde, Köl Tigin, Bilge Kagan, Tonyukuk, Ongin, Köl-Iç-Çor (Ihe-Hösötü), Sine-Usu gibi büyük yazitlarin dökme harflerle orijinal metni, transkripsiyonu, tercümeleri ve açiklama notlari yer almaktadir. Eserin ikinci cildinde Wilhelm Radloff'tan faydalanilarak ilk 40 Yenisey metni ayni sekilde islenmis, üçüncü ciltte Orhun ve Yenisey metinleri disindaki Göktürk harfli malzeme degerlendirilmis ve dördüncü ciltte ise ilk üç ciltte islenen malzemenin sözlügü verilmistir.

Hüseyin Hamik Orkun'dan sonra Göktürk yazitlarinin dil, edebiyat, tarih ve kültür açilarindan Osman Nedim Tuna, Talât Tekin, Muharrem Ergin, Osman Fikri Sertkaya, Cengiz Alyilmaz, Sâdettin Gömeç gibi arastiricilar tarafindan tegerlendirildigi görülür.

1960'li yillarin ortalarinda Talât Tekin doktora tezi olarak, Köl Tigin, Bilge Kagan, Tonyukuk, Ongin ve Köl-Iç-Çor yazitlarinin gramerini, metinlerin transkripsiyonunu ve tercümelerini sözlügüyle birlikte hazirlamis (1965) ve eserini 1968 yilinda Ingilizce olarak A Grammer of Orkhon Turkic (Indinana University Publications, Uralic and Altaic Series, 69) yayimlamistir. Bu yayin uluslar arasi ilim çevrelerinde temel bir yayin olarak kabul görmüstür.

1970 yilinda Muharrem Ergin, Orhun Abideleri adli eserinde Köl Tigin, Bilge Kagan ve Tonyukuk yazitlarinin transkripsiyonunu ve tercümesini sözlügü ile birlikte yayimlamistir. 1000 Temel eser serisinin 31. kitabi olarak yayimlanan bu el kitabi uzun yillar Türkiye üniversitelerinde ders kitabi olarak okutulmus ve eserin bu güne kadar 25'ten fazla baskisi yapilmistir.

Talât Tekin de Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarini metin, tercüme, açiklama notlari ve sözlük olarak 1988 yilinda Orhon Yazitlari adi ile yayimlamistir. (Türk Dil Kurumu yayinlari No 540)

Vilhelm Thomsen'in 1896'da yayimladigi klâsik eseri Göktürk Yazitlarinin okunusunun 100. yildönümü dolayisiyla Orhon ve Yenisey Yazitlarinin Çözümü. Ilk Bildiri. Çözülmüs Orhon Yazitlari basligi ile 1993 yilinda Ankara'da Türk Dil Kurumu tarafindan yayimlanmistir.

Talât Tekin, Tunyukuk Yaziti adli arastirmasinda Tonyukuk yazitlarinin runik metni ile transkripsiyonu, tercümesi, açiklama notlarini ve sözlügünü yayimlamistir. (Ankara 1994).

Yine Talât Tekin, Muharrem Ergin gibi Köl Tigin, Bilge Kagan ve Tonyukuk yazitlarinin metnini, tercümesini ve sözlügünü, Orhon Yazitlari, Kül Tigin, Bilge Kagan, Tunyukuk basligi ile el kitabi olarak, yayimlamistir. (Istanbul, 1995)

Talât Tekin'in bu sahadaki son eseri Orhun Türkçesi Grameri (Ankara 2000) basligini tasimaktadir.
Göktürk devrinde kagida yazilan belgeler de yazitlar kadar degerlidir. Turfan kazilarinda bulunan Göktürk harfli kagida yazili belgeler Osman Fikri Sertkaya tarafindan "Fragmente in alttürkischer Schrift aus der Turfan-Funden" basligi ile Almanca islenmis ve Bilge Kagan yazitinin yazilisinin 1350. yil dönümü dolayisiyle Societas Uralo-Altaica tarafindan Almanyada Runen, Tamgas und Graffiti aus Asien und Osteuropa adli eserde yayimlanmistir. (Wiesbaden, 1985)

Osman Fikri Sertkaya 1974-1994 yillari arasinda Göktürk Türkçesi, edebiyati, tarihi ve kültürü konusundaki çesitli dillerde yayimlamis oldugu arastirmalarini toplu olarak Göktürk Tarihinin Meseleleri / Probleme der köktürkischen Geschichte/ Some Problems of Köktürk History basligi ile yayimlamistir. (Türk Kültürünü Arastirma Enstitüsü Yayinlari, Ankara, 1995).

Cengiz Alyilmaz 1994 yilinda Erzurum Atatürk Üniversitesi'nde Orhun Yazitlarinin Söz Dizimi adli bir doktora çalismasi yapmistir. Bu çalisma Atatürk Üniversitesi Yayinlari (No: 830) arasinda yayimlanmistir. (Erzurum, 1994).

Sâdettin Gömeç, Kök Türk Tarihi adli çalismasini Türksoy Yayinlari (No: 8) arasinda yayimlamistir. (Ankara, 1997. Eserin ikinci baskisi: Ankara, 1999).

Türk Isbirligi Kalkinma Ajansi Radloff atlasindan yapilan seçmeleri Mogolistan Tarihi eserleri Atlasi (Seçilmis Sayfalar) basligi ile çok güzel bir albüm halinde yayimlamisti. (Ankara, 1995).

BILGE KAGAN YAZITI

Bugün Türk Isbirligi ve Kalkinma Idaresi Baskanligi'nin Koçho Tsaydam bölgesinde yaptirdigi DMK binasinda (1378 m, 48T 0337319, UTM 5269389) koruma altinda bulunan Bilge Kagan yaziti, Bilge Kagan'in ölümünden sonra, oglu Tenri Kagan tarafindan 735 yilinda diktirilmistir.
Bilge Kagan yaziti, sekil, yapi ve içerik bakimindan Köl Tigin yazitiyla büyük benzerlik ve ayniliklere sahiptir. Yazit, tipki Köl Tigin yaziti gibi (bugün parçalanmis durumdaki) kaplumbaga seklinde bir kaide üzerine oturtulmustur. Yaklasik 375 cm. yüksekliginde olan yazit, dört cephelidir. Yazitin dogu yüzünde 41, kuzey ve güney yüzlerinde 15'er satir Köktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadir. Bati yüzünde ise, (Köl Tigin yazitinda oldugu gibi), Çince bir metne yer verilmistir. Bati yüzün tepelik kisminin ortalarina da Köktürk harfli Türkçe manzum metin yazilmistir. Yazitin güneydogu, güneybati ve bati yüzlerinde de (pahlarda da) Köktürk harfli Türkçe küçük metinler bulunmaktadir.
Yazitta olaylari nakleden, ögütler veren (Köl Tigin yazitinda oldugu gibi) yine Bilge Kagan'dir. Yazita Köl Tigin'in ölümünden sonraki olaylar da ilave edilmistir.
Yazitin Köktürk harfli kisimlarinin yazicisi Yollug Tigin'dir. Yazitin güney yüzünde (10-15. satirlar) Tenri Kagan'a; güneybati yüzünde (güneybatidaki pahta) ise, Yollug Tigin'e ait ifadeler yer almaktadir.
Bilge Kagan anit mezar külliyesinde (tipki Köl Tigin anit mezar külliyesinde oldugu gibi) yazit disinda yazita ait parçalar, kaplumbaga kaide, sunak tasi, insan heykelleri, koç heykelleri, tasbabalar, balballar, dösemeler, kiremitler, tuglalar ve künkler bulunmaktadir. Bu eserlerin bir kismi (dört büyük parça hâlindeki yazit basta olmak üzere) 2000 yili Temumuz ayinda; bir kismi ise, 2001 Agustos ayinda Türk Isbirligi ve Kalkinma Idaresi Baskanligi'nin Koçho Tsaydam bölgesinde yaptirdigi DMK (Depo-Müze-Kazievi) binasinda (1378 m, 48T 0337319, UTM 5269389) koruma altina alinmistir.
Yüz yili askin bir süre, açik alanda her türlü tahribata maruz kalip parçalanan Bilge Kagan yaziti, Türk-Mogol Bilim Heyeti'nin 2000 ve 2001 yili çalismalari sirasinda Prof. Dr. Sait BA?ARAN ve Okt. Yüksel DEDE tarafindan restore edilerek (2001 yili Temmuz ayinin sonlarinda) Koçho Tsaydam'daki DMK binasinda yeniden dikilmistir.
Bilge Kagan anit mezar külliyesiyle ve Bilge Kagan yazitiyla ilgili kaynaklarda pek fazla yer verilmemis olsa da külliyede (önce Radloff; sonra da baskalari tarafindan) defalarca kazi yapilmistir. Bilge Kagan anit mezar külliyesindeki tahribata hem yapilan kazilar hem de külleyenin korumasiz olmasi sebep olmustur.


BILGE KAGAN YAZITININ METNI*

Dogu Yüzü


[1].Tanri gibi Tanri yaratmis Türk Bilge Kagani, sözüm: Babam Türk Bilge Kagani ... Sir, Dokuz Oguz, Iki Ediz çadirli beyleri, milleti ... Türk tanrisi ... [2].üzerinde kagan oturdum. Oturdugumda ölecek gibi düsünen Türk beyleri, milleti memnun olup sevinip, yere dikilmis gözü yukari bakti. Bu zamanda kendim oturup bunca agir töreyi dört taraftaki ... dim. Üstte mavi gök, altta yagiz yer kilindikta, ikisi arasinda insan oglu kilinmis. [3].Insan oglunun üzerine ecdadim Bumin Kagan, Istemi Kagan oturmus. Oturarak Türk milletinin ilini, töresini tutu vermis, düzene soku vermis. Dört taraf hep düsman imis. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almis, hep tâbi kilmis. Basliya bas egdirmis, dizliye dik çöktürmüs. Doguda Kadirkan ormanina kadar, batida [4].Demir Kapiya kadar kondurmus. Ikisi arasinda pek teskilâtsiz Gök Türkü düzene sokarak öylece oturuyormus. Bilgili kagan imis, cesur kagan imis. Buyruku bilgili imis tabiî, Cesur imis tabiî. Beyleri de milleti de dogru imis. Onun için ili öylece tutmus tabiî. Ili tutup töreyi düzenlemis. Kendisi öylece vefât etmis.[5].Yasçi, aglayici, doguda gün dogusundan Bökli Çöllü halk, Çin, Tibet, Avar, Bizans, Kirgiz, Üç Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi, bunca millet gelip aglamis, yas tutmus. Öyle ünlü kagan imis. Ondan sonra küçük kardesi kagan olmus tabiî, ogullari kagan olmus tabiî. Ondan sonra küçük kardesi büyük kardesi gibi [6].kilinmamis olacak, oglu babasi gibi kilinmamis olacak. Bilgisiz kagan oturmustur, kötü kagan oturmustur. Buyruku da bilgisizmis tabiî, kötü imis tabiî. Beyleri, milleti ahenksiz oldugu için, aldatici oldugu için, Çin milleti hilekâr ve sahtekâr oldugu için, küçük kardes ve büyük kardesi birbirine düsürdügü için, bey ve milleti [7].karsilikli çekistirttigi için, Türk milleti il yaptigi ilini elden çikarmis, kagan yaptigi kaganini kaybedi vermis. Çin milletine beylik erkek evlâdini kul kildi, hanimlik kiz evlâdini cariye kildi. Türk beyler Türk adini birakti. Çinli beyler Çin adini tutarak, Çin kaganina itaat etmis. Elli yil [8].isi gücü vermis. Doguda gün dogusunda Bökli kagana kadar ordu sevk edi vermis. Batida Demir Kapiya ordu sevk edi vermis. Çin kaganina ilini, töresini ali vermis.Türk halk kitlesi söyle demis: Illi millet idim, ilim simdi hani, kime ili kazaniyorum der imis. [9].Kaganli millet idim, kaganim hani, ne kagana isi, gücü veriyorum der imis. Öyle diyip Çin kaganina düsman olmus. Düsman olup, kendisini tanzim ve tertip edemediginden, yine tâbi olmus. Bunca isi, gücü vermedigini düsünmeden, Türk milletini öldüreyim, kökünü kurutayim der imis. Yok olmaya gidiyormus. Yukarida [10] Türk Tanrisi, mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmistir. Türk milleti yok olmasin diye, millet olsun diye, babam Iltiris kagani, annem Ilbilge Hatunu gögün tepesinden tutup yukari kaldirmistir. Babam kagan on yedi erle disari çikmis. Disari yürüyor diye ses isitip sehirdeki daga çikmis, dagdaki [11] inmis. Toplanip yetmis er olmus. Tanri kuvvet verdigi için, babam kaganin askeri kurt gibi imis, düsmani koyun gibi imis. Doguya batiya asker sevk edip toplamis, yigmis. Hepsi yedi yüz er olmus. Yedi yüz er olup ilsizlesmis, kagansizlasmis milleti, cariye olmus, kul olmus milleti, Türk töresini birakmis [12] milleti, ecdadimin töresince yaratmis, yetistirmis. Tölis, Tardus milletini orda tanzim etmis. Yabguyu, sadi orda vermis. Güneyde Çin milleti düsman imis. Kuzeyde Baz Kagan, Dokuz Oguz kavmi düsman imis. Kirgiz, Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi hep düsman imis. Babam kagan bunca.... kirk [13] yedi defa ordu sevk etmis, yirmi savas yapmis. Tanri lûtfettigi için illiyi ilsizletmis, kaganliyi kagansizlatmis, dizliye diz çöktürmüs, basliya bas egdirmis. Babam kagan öylece ili, töreyi kazanip, uçup gitmis. Babam kagan için ilkin Baz kagani balbal olarak dikmis. Babam [14] kagan uçtugunda kendim sekiz yasinda kaldim. O töre üzerine amcam kagan oturdu. Oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti, tekrar besledi. Fakiri zengin kildi, azi çok kildi. Amcam kagan oturdugunda kendim prens ... Tanri buyurdugu için [15] on dört yasimda Tardus milleti üzerine sad oturdum. Amcam kagan ile doguda Yesil Nehire, Santung ovasina kadar ordu sevk ettik. Batida Demir Kapiya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni asarak Kirgiz ülkesine kadar ordu sevk ettik.Yekun olarak yirmi bes defa ordu sevk ettik, on üç defa savastik. Illiyi ilsizlestirdik, kaganliyi kagansizlastirdik. Dizliye [16] diz çöktürdük, basliya bas egdirdik. Türgis kagani Türküm, milletim idi. Bilmedigi için, bize karsi yanlis hareket ettigi, ihanet ettigi için kagani öldü, buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadimizin tutmus oldugu yer, su sahipsiz kalmasin diye Az milletini tanzim ve tertip edip ... Bars bey [17] idi. Kagan adini burda biz verdik. Kiz kardesim prensesi verdik. Kendisi ihanet etti, kagani öldü, milleti cariye, kul oldu. Kögmenin yeri, suyu sahipsiz kalmasin diye Az, Kirgiz milletini tanzim ve tertip edip geldik. Savastik ... ilini geri verdik. Doguda Kadirkan ormanini asarak milleti öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batida [18] Kengü Tarbana kadar Türk milletini öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu, cariye cariyeli olmustu. Küçük kardes büyük kardesini bilmezdi, oglu babasini bilmezdi. Öyle kazanilmis, öyle düzene sokulmus ilimiz, töremiz vardi. Türk, Oguz beyleri, milleti isit: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, [19] Türk milleti, ilini, töreni kim bozabilecekti? Türk milleti, vaz geç, pisman ol! Disiplinsizliginden dolayi, beslemis olan kaganina, hür ve müstakil iyi iline karsi kendin hata ettin, kötü hâle soktun. Silâhli nereden gelip dagitarak gönderdi? Mizrakli nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes Ötüken ormaninin milleti, gittin! Doguya giden, gittin! Batiya, [20] giden, gittin! Gittigin yerde hayrin su olmali: Kanin nehir gibi kostu. Kemigin dag gibi yatti. Beylik erkek evlâdini kul kildin. Hanimlik kiz evlâdini cariye kildin. O bilmemenden dolayi, kötülügün yüzünden amcam kagan uçup gitti. Önce Kirgiz kaganini balbal olarak diktim. Türk milletinin adi sani yok olmasin diye, babam kagani, [21] annem hatunu yükselten Tanri, il veren Tanri, Türk milletinin adi sani yok olmasin diye, kendimi o Tanri kagan oturttu tabiî. Varlikli, zengin millet üzerine oturmadim. Içte assiz, dista elbisesiz; düskün, perisan millet üzerine oturdum. Küçük kardesim Kül Tigin, iki sad, küçük kardesim Kül Tigin ile konustuk. Babamizin, [22] amcamizin kazanmis oldugu milletin adi sani yok olmasin diye Türk milleti için gece uyuyamadim, gündüz oturmadim. Küçük kardesim Kül Tigin ile, iki sad ile öle yite kazandim. Öyle kazanip bütün milleti ates, su kilmadim. Ben kendim kagan oturdugumdan her yere gitmis olan millet yaya olarak, çiplak olarak, öle yite geri [23] geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oguz kavmine dogru; doguda Kitay, Tatabi kavmine dogru; güneyde Çine dogru on iki defa ordu sevk ettim ... savastim. Ondan sonra Tanri buyurdugu için, devletim, kismetim var oldugu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çiplak milleti elbiseli kildim. Fakir milleti zengin kildim. [24] Az milleti çok kildim. Degerli illiden, degerli kaganlidan daha iyi kildim. Dört taraftaki milleti hep tâbi kildim, düsmansiz kildim. Hep bana itaat etti. On yedi yasimda Tanguta dogru ordu sevk ettim. Tangut milletini bozdum. Oglunu, karisini, at sürüsünü, servetini orda aldim. On sekiz yasimda Alti Çub Sogdaka [25] dogru ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum.Çinli Ong vali, elli bin asker geldi. Iduk Basta savastim. O orduyu orda yok ettim. Yirmi yasimda, Basmil Iduk Kut soyumdan olan kavim idi, kervan göndermiyor diye ordu sevk ettim. K ... m tâbi kildim, malini çevirip getirdim. Yirmi iki yasimda Çine [26] dogru ordu sevk ettim. Çaça general, seksen bin asker ile savastim. Askerini orda öldürdüm. Yirmi alti yasimda Çik kavmi Kirgiz ile beraber düsman oldu. Kemi geçerek Çike dogru ordu sevk ettim. Örpende savastim. Askerini mizrakladim. Az milletini aldim ... tâbi kildim. Yirmi yedi yasimda Kirgiza dogru ordu sevk ettim. Mizrak batimi [27] kari söküp, Kögmen ormanini asarak yürüyüp Kirgiz kavmini uykuda bastim. Kagani ile Songa ormaninda savastim. Kaganini öldürdüm, ilini orda aldim. O yilda Türgise dogru Altin ormanini asarak Irtis nehrini geçip yürüdüm. Türgis kavmini uykuda bastim. Türgis kaganinin ordusu ates gibi, firtina gibi geldi. [28] Bolçuda savastik. Kaganini, yabgusunu, sadini orda öldürdüm. Ilini orda aldim. Otuz yasimda Bes Balika dogru ordu sevk ettim. Alti defa savastim ... askerini hep öldürdüm. Onun içindeki ne kadar insan ... yok olacakti ... çagirmak için geldi. Bes Balik onun için kurtuldu. Otuz [29] bir yasimda Karluk milleti sikintisiz, hür ve serbest iken, düsman oldu. Tamag Iduk Basta savastim. Karluk milletini öldürdüm, orda aldim ... Basmil kara ... Karluk milleti toplanip geldi ... m, öldürdüm. Dokuz Oguz benim milletim idi. Gök, yer bulandigi için, ödüne [30] kiskançlik degdigi için düsman oldu. Bir yilda dört defa savastim: En önce Togu Balikta savastim. Togla nehrini yüzdürerek geçip ordusu ... Ikinci olarak Andirguda savastim. Askerini mizrakladim ... Üçüncü olarak Çus basinda savastim. Türk milleti ayak titretti, perisan [31] olacakti. Ilerleyip yayarak gelen ordusunu püskürttüm. Çok ölecek orda dirildi. Orda Tongra yigiti bir boyu Tonga Tigin mateminde çevirip vurdum. Dördüncü olarak Ezginti Kadizda savastim. Askerini orda mizrakladim, yiprattim ...yiprat ... Otuz iki yasimda Amgi kalesinde kisladikta kitlik oldu. Ilk baharinda [32] Oguza dogru ordu sevk ettim. Ilk ordu disari çikmisti, ikinci ordu merkezde idi. Üç Oguz ordusu basip geldi. Yaya, kötü oldu diyip yenmek için geldi. Bir kisim ordusu evi barki yagma etmek için gitti, bir kisim ordusu savasmak için geldi. Biz az idik, kötü durumda idik. Oguz ... düsman ... Tanri kuvvet verdigi için orda mizrakladim, [33] dagittim. Tanri bahsettigi için, ben kazandigim için Türk milleti kazanmistir. Ben küçük kardesimle beraber böyle basa geçip kazanmasam Türk milleti ölecekti, yok olacakti. Türk beyleri, milleti, böyle düsünün, böyle bilin! Oguz kavmi ... göndermeden, diye ordu sevk ettim. [34] Evini barkini bozdum. Oguz kavmi Dokuz Tatar ile toplanip geldi. Aguda iki büyük savas yaptim. Ordusunu bozdum. Ilini orda aldim. Öyle kazanip ... Tanri buyurdugu için otuz üç yasimda ... idi. Seçkin, muhterem, güç [35] beslemis olan, kahraman kaganina ihanet etti. Üstte Tanri, mukaddes yer, su, amcam kaganin devleti kabul etmedi olacak. Dokuz Oguz kavmi yerini, suyunu terk edip Çine dogru gitti. Çin ... bu yere geldi. Besleyeyim diye düsünüp ... millet .... [36] suçla ... güneyde Çinde adi sani yok oldu. Bu yerde bana kul oldu. Ben kendim kagan oturdugum için Türk milletini ... kilmadim. Ili, töreyi çok iyi kazandim ... toplanip ... [37] orda savastim. Askerini mizrakladim. Teslim olan teslim oldu, millet oldu; Ölen öldü. Selengadan asagiya yürüyerek Kargan vâdisinde evini, barkini orda bozdum ... ormana çikti. Uygur valisi yüz kadar askerle doguya kaçip gitti ... [38] ... Türk milleti aç idi. O at sürüsünü alip besledim. Otuz dört yasimda Oguz kaçip Çine girdi. Eseflenip ordu sevk ettim. Hiddetle .., oglunu, karisini orda aldim. Iki valili millet ...[39] ... Tatabi milleti Çin kaganina itaat etti. Elçisi, iyi sözü, niyazi gelmiyor diye yazin ordu sevk ettim. Milleti orda bozdum. At sürüsünü ... askeri toplanip geldi. Kadirkan ormanina kon ... [40] yerine dogru, suyuna dosru kondu. Güneyde Karluk milletine dosru ordu sevk et diyip Tudun Yamtari gönderdim, gitti ... Karluk valisi yok olmus, küçük kardesi bir kaleye ... [41] kervani kosmadi. Onu korkutayim diyip ordu sevk ettim. Koruyucu iki üç kisi ile beraber kaçip gitti. Halk kütlesi kaganim geldi diyip övdü ... ad verdim. Küçük adli ...
Güney - dogu Yüzü
[1].... Gök Öngü çigneyerek ordu yürüyüp, gece ve gündüz yedi zamanda susuzu geçtim. Çoraga ulasip yagmaci askeri ... Keçine kadar ...
Güney Yüzü
[1]. ... Çin süvarisini, on yedi bin askeri ilk gün öldürdüm. Piyadesini ikinci gün hep öldürdüm. Bi ... asip vard ... [2].defa ordu sevk ettim. Otuz sekiz yasimda kisin Kitaya dogru ordu sevk ettim ... Otuz dokuz yasimda ilk baharda Tatabiya dogru ordu sevk ettim.... [3].ben... öldürdüm. Oglunu, karisini, at sürüsünü, servetini ... [4].millet... karisini yok kildim.... [5]. ... [6].savastim. ... [7] verdim. Kahraman erini öldürüp balbal kili verdim. Elli yasimda Tatabi milleti Kitaydan ayrildi. ... lker dagina ... [8] Ku general kumandasinda kirk bin asker geldi. Töngkes daginda hücum edip vurdum. Otuz bin askeri öldürdüm. On bin ... ise ... öktüm. Tatabi .... [9].öldürdü. Büyük oglum hastalanip yok olunca Ku'yu, generali balbal olarak diki verdim. Ben on dokuz yil sad olarak oturdum, on dokuz yil kagan olarak oturdum, il tuttum. Otuz bir ... [10] Türküm için, milletim için iyisini öylece kazani verdim. Bu kadar kazanip babam kagan köpek yili, onuncu ay, yirmi altida uçup gitti. Domuz yili, besinci ay, yirmi yedide yas töreni yaptirdim. Bukag vali ... [11] babasi Lisün Tay generalin baskanliginda bes yüz yigit geldi. Kokuluk .... altin, gümüs fazla fazla getirdi. Yas töreni kokusunu getirip diki verdi. Sandal agaci getirip öz ... [12] Bunca millet saçini, kulagini ... kesti. Iyi binek atini, kara samurunu, mavi sincabini sayisiz getirip hep birakti. [13] Tanri gibi Tanri yaratmis Türk Bilge Kagani, sözüm: Babam Türk Bilge Kagani oturdugunda simdiki Türk beyleri, sonra Tardus beyleri; Kül Çor basta olarak, arkasindan sadpit beyleri; önde Tölis beyleri; Apa Tarkan [14] basta olarak, arkasindan sadpit beyleri; bu ... Taman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan ve buyruk ... iç buyruk; Sebig Kül Irkin basta olarak, arkasindan buyruk; bunca simdiki beyler, babam kagana fevkalâde [15] fevkalâde çok iltica etti ... Türk beylerini, milletini fevkalâde çok yüceltti, övdü ... babam kagan ... agir tasi, kalin agaci Türk beyleri, milleti ... Kendime bunca ...
Alıntı ile Cevapla
  #3  
Okunmamış 23-01-2008, 03:14 PM
Facebook Oyunları
Standart Cevap: GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

Kuzey Yüzü
[1].Tanri gibi gökte olmus Türk Bilge Kagani, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle isit. Bilhassa küçük kardes yegenim, oglum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit beyleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar, ... Dokuz Oguz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice isit, adamakilli dinle: Doguda gün [2].dogusuna, güneyde gün ortasina, batida gün batisina, kuzeyde gece ortasina kadar, onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti hep düzene soktum. O simdi kötü degildir. Türk kagani Ötüken ormaninda otursa ilde sikinti yoktur. Doguda Santung ovasina kadar ordu sevk ettim, denize ulasmama az kaldi. Güneyde Dokuz [3].Ersine kadar ordu sevk ettim, Tibete ulasmama az kaldi. Batida Inci nehrini geçerek Demir Kapiya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken ormanindan iyisi hiç yokmus. Il tutacak yer Ötüken ormani imis. Bu yerde oturup Çin milleti ile anlastim. Altini, gümüsü, ipegi, [4].ipekliyi sikintisiz öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatli, ipek kumasi yumusak imis. Tatli sözle, yumusak ipek kumasla aldatip uzak milleti öylece yaklastirirmis. Yaklastirip, konduktan sonra, kötü seyleri o zaman düsünürmüs. Iyi bilgili insani, iyi cesur insani yürütmezmis. Bir insan yanilsa kabilesine, milletine, akrabasina kadar barindirmaz [5].imis. Tatli sözüne, yumusak ipek kumasina aldanip çok çok, Türk milleti, öldün; Türk milleti, öleceksin! Güneyde Çogay ormanina, Tögültün ovasina konayim dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kisi söyle ögretiyormus: Uzak ise kötü mal verir, yakin ise iyi mal verir diyip öyle ögretiyormus. Bilgi [6].bilmez kisi o sözü alip, yakina varip, çok insan öldün! O yere dogru gidersen Türk milleti, öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiç bir sikintin yoktur. Ötüken ormaninda oturursan ebediyen il tutarak oturacaksin. Türk milleti, toklugun kiymetini bilmezsin. Aciksan tokluk düsünmezsin. Bir doysan açligi düsünmezsin. Öyle oldugun için beslemis olan kaganinin [7].sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri kalaninla, her yere zayiflayarak ölerek yürüyordun. Tanri buyurdugu için, kendim devletli oldugum için kagan oturdum. Kagan oturup aç, fakir milleti hep toplattim. Fakir milleti zengin kildim. Az milleti çok kildim. Yoksa bu [8].sözümde yalan var mi? Türk beyleri, milleti, bunu isitin! Türk milletini toplayip il tutacagini burda vurdum. Yanilip ölecegini yine burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî tasa vurdum. Ona bakarak bilin. Simdiki Türk milleti, beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mi yanilacaksiniz? Babam [9].kagan, amcam kagan oturdugunda dört taraftaki milleti nasil düzene sokmus ... Tanri buyurdugu için kendim oturdugumda dört taraftaki milleti düzene soktum ve tertipledim ... kildim. ... Türgis kaganina kizimi ... fevkalâde büyük törenle ali verdim. Türgis kaganinin [10] kizini fevkalâde büyük törenle ogsluma ali verdim ... fevkalâde büyük törenle ali verdim ... yaptirdim ... basliya bas egdirdim, dizliye dik çöktürdüm. Üstte Tanri, altta yer bahsettigi için [11] gözle görülmeyen, kulakla isitilmeyen milletimi doguda gün dogusuna, güneyde ... batida ... Sari altinini, beyaz gümüsünü, kenarli ipegini, ipekli kumasini, binek atini, aygirini, kara samurunu, [12] mavi sincabini Türküme, milletime kazani verdim, tanzim edi verdim ... kedersiz kildim. Üstte Tanri kudretli ... Türk beylerini, milletini [13] ... besleyin, zahmet çektirmeyin, incitmeyin! ... benim Türk beylerim, Türk milletim,... kazanip ... bu ... bu kaganindan, bu beylerinden ... suyundan ayrilmazsan, Türk milleti, [14] kendin iyilik göreceksin, evine gireceksin, dertsiz olacaksin. ... Ondan sonra Çin kaganindan resimciyi hep getirttim. Benim sözümü kirmadi, maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaska türbe yaptirdim. Içine disina bambaska resim vurdurdum. Tas yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum ... [15] On Ok ogluna, yabancina kadar bunu görüp bilin! Ebedî tas yontturdum ... yontturdum, yazdirdim. ... O tas türbesini ...
Bati Yüzü
[1]. ... üstte ... [2].Bilge Kagan uçtu. [3].Yaz olsa, üstte gök [4].davulu gürler gibi, öylece ve [5].dagda yabani geyik gürlese, öylece [6].mateme gark oluyorum. Babam kaganin [7].tasini kendim kagan [8] ... [9] ...
Güney - bati Yüzü
[1] Bilge Kagan kitâbesini Yollug Tigin, yazdim. Bunca türbeyi, resimi, sanati ... kaganin yegeni Yollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdim, resimledim

KÖL TIGIN YAZITI

Bugün Arhangay Aymag'in Koçho Tsaydam bölgesinde (1373 m, 48T 336905, UTM 5270113) bulunan Köl Tigin yaziti, Köl Tigin'in 731 yilinda ölümünden sonra 732 yilinda agabeyi Bilge Kagan tarafindan diktirilmistir. Köl Tigin adina yaptirilan külliyenin bir parçasi olan yazitin yüksekligi 335 cm; genisligi ise (dogu ve bati yüzleri) 132 cm - (güney ve kuzey yüzleri) 46 cm'dir.
Gri mermerden yapilmis dört cepheli yazitin dogu yüzünde 40; güney ve kuzey yüzlerinde 13'er satir Köktürk harfli Türkçe metin vardir. Yazitin bati yüzünde ise, devrin T'ang Imparatoru'nun Köl Tigin'in ölümü dolayisiyla gönderdigi ve evrenin düzeninden, Köl Tigin'in saygin kisiliginden, barisin öneminden bahseden Çince mesajina yer verilmistir. Bati yüzde Çince yazilar disinda yazita sonradan eklenmis Köktürk harfli iki satir bulunmaktadir. Yazitin kuzeydogu, güneydogu, güneybati yüzlerinde de (yani pahlarda da) Köktürk harfli Türkçe metinler mevcuttur.
Köl Tigin yazitinda Köktürk tarihine ait olaylar, Bilge Kagan'in agzindan nakledilerek birlik, bütünlük mesaji verilir.
Yazitin dogu, kuzey ve güney yüzlerinin yazicisi, Yollug Tigin'dir. Yazitta (güney yüz 13. satirda, güneydoguya ve güneybatiya bakan pahlarda) Yollug Tigin'e ait ifadeler bulunmaktadir.
Yazitin bati yüzünün yazicisi ise, T'ang Imparatoru Hiuan Tsong'in yegeni Çang Sengün (General Çang)'dür.
Köl Tigin yazitinin dogu yüzünde, bütün Türk boylarinin ortak damgasi oldugunu düsündügümüz dag keçisi damgasina; doguya ve batiya bakan "tepelik" kisimlarinda ise, (birbirine paralel) kurttan süt emen çocuk tasvirlerine yer verilmistir.
Yazit, geçen yaklasik 1300 yillik süreç içinde önemli ölçüde tahrip olmustur. Zira yazitin dogu ile kuzey yüzlerini birlestiren kisim yildirim düsmesi sonucunda (?) parçalanmistir. Orijinalinde kaplumbaga kaide üzerinde bulunan yazit, bu kaidenin de parçalanmasi üzerine 1911 yilinda, sunak tasindan kesilen granit bir blok üzerine oturtulmustur.
Köl Tigin anit mezar külliyesinde yazit disinda yazita ait bazi parçalar, kaplumbaga kaide, sunak tasi, insan heykelleri, koç heykelleri, tasbabalar, balballar, dösemeler, kiremitler, tuglalar ve künkler bulunmaktadir. Bugün büyük bölümü Türk Isbirligi ve Kalkinma Idaresi Baskanligi'nin Koçho Tsaydam bölgesinde yaptirdigi DMK binasinda (1378 m, 48T 0337319, UTM 5269389) koruma altinda bulunan bu eserler de tipki yazit gibi ciddî sekilde tahrip olmustur.

KÖL TIGIN YAZITININ METNI*

Güney yüzü

[1].Tanri gibi gökte olmus Türk Bilge Kagani, bu zamanda oturdum. Sözümü tamamiyle isit. Bilhassa küçük kardes yegenim, oglum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit beyleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar .......... [2].Dokuz Oguz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice isit, adamakilli dinle: Doguda gün dogusuna, güneyde gün ortasina, batida gün batisina, kuzeyde gece ortasina kadar, onun içindeki millet hep bana tâbidir. Bunca milleti [3].hep düzene soktum. O simdi kötü degildir. Türk kagani Ötüken ormaninda otursa ilde sikinti yoktur. Doguda Santung ovasina kadar ordu sevk ettim, denize ulasmama az kaldi. Güneyde Dokuz Ersine kadar ordu sevk ettim, Tibete ulasmama az kaldi. Batida Inci nehrini geçerek [4].Demir Kapiya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar yürüttüm. Ötüken ormanindan daha iyisi hiç yokmus. Il tutacak yer Ötüken ormani imis. Bu yerde oturup Çin milleti ile [5].anlastim. Altini, gümüsü, ipegi ipekliyi sikintisiz öylece veriyor. Çin milletinin sözü tatli, ipek kumasi yumusak imis. Tatli sözle, yumusak ipek kumasla aldatip uzak milleti öylece yaklastirirmis. Yaklastirip, konduktan sonra, kötü seyleri o zaman düsünürmüs. [6].Iyi bilgili insani, iyi cesur insani yürütmezmis. Bir insan yanilsa, kabilesi, milleti, akrabasina kadar barindirmazmis. Tatli sözüne, yumusak ipek kumasina aldanip çok çok, Türk milleti, öldün; Türk milleti, öleceksin! Güneyde Çogay ormanina, Tögültün [7].ovasina konayim dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda kötü kisi söyle ögretiyormus: Uzak ise kötü mal verir, yakin ise iyi mal verir diyip öyle ögretiyormus. Bilgi bilmez kisi o sözü alip, yakina gidip, çok insan, öldün! [8].O yere dogru gidersen, Türk milleti öleceksin! Ötüken yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hiç bir sikintin yoktur. Ötüken ormaninda oturursan ebediyen il tutarak oturacaksin. Türk milleti, toklugun kiymetini bilmezsin. Açlik, tokluk düsünmezsin. Bir doysan açligi düsünmezsin. Öyle oldugun [9].için, beslemis olan kaganinin sözünü almadan her yere gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri kalaninla her yere hep zayiflayarak, ölerek yürüyordun. Tanri buyurdugu için, kendim devletli oldugum üçün, kagan oturdum. Kagan oturup [10] aç, fakir milleti hep toplattim. Fakir milleti zengin kildim. Az milleti çok kildim. Yoksa, bu sözümde yalan var mi? Türk beyleri, milleti, bunu isitin! Türk milletini toplayip il tutacagini burda vurdum. Yanilip ölecegini yine [11] burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedî tasa vurdum. Ona bakarak bilin. Simdiki Türk milleti, beyleri, bu zamanda itaat eden beyler olarak mi yanilacaksiniz? Ben ebedî tas yontturdum .... Çin kaganindan resimci getirdim, resimlettim. Benim sözümü kirmadi. [12] Çin kaganinin maiyetindeki resimciyi gönderdi. Ona bambaska türbe yaptirdim. Içine disina bambaska resim vurdurdum. Tas yontturdum. Gönüldeki sözümü vurdurdum ... On Ok ogluna, yabancina kadar bunu görüp bilin. Ebedî tas [13] yontturdum ... Il ise, söyle daha erisilir yerde ise, iste öyle erisilir yerde ebedî tas yontturdum, yazdirdim. Onu görüp öyle bilin. Su tas .... dim. Bu yaziyi yazan yegeni Yollug Tigin.


Dogu yüzü
[1].Üstte mavi gök, altta yagiz yer kilindikta, ikisi arasinda insan oglu kilinmis. Insan oglunun üzerine ecdadim Bumin Kagan, Istemi Kagan oturmus. Oturarak Türk milletinin ilini töresini tutu vermis, düzenleyi vermis. [2].Dört taraf hep düsman imis. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almis, hep tâbi kilmis. Basliya bas egdirmis, dizliye diz çöktürmüs. Doguda Kadirkan ormanina kadar, batida Demir Kapiya kadar kondurmus. Ikisi arasinda [3].pek teskilâtsiz Gök Türk öylece oturuyormus. Bilgili kagan imis, cesur kagan imis. Buyruku yine bilgili imis tabiî, cesur imis tabiî. Beyleri de milleti de dogru imis. Onun için ili öylece tutmus tabiî. Ili tutup töreyi düzenlemis. Kendisi öylece [4].vefat etmis. Yasçi, aglayici, doguda gün dogusundan Bökli Çöllü halk, Çin, Tibet, Avar, Bizans, Kirgiz, Üç Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi, bunca millet gelip aglamis, yas tutmus. Öyle ünlü kagan imis. Ondan sonra küçük kardesi kagan [5].olmus tabiî, ogullari kagan olmus tabiî. Ondan sonra küçük kardesi büyük kardesi gibi kilinmamis olacak, sglu babasi gibi kilinmamis olacak. Bilgisiz kagan oturmustur, kötü kagan oturmustur. Buyruku da bilgisizmis tabiî, kötü imis tabiî. [6].Beyleri, milleti ahenksiz oldugu için, Çin milleti hilekâr ve sahtekâr oldugu için, aldatici oldugu için, küçük kardes ve büyük kardesi birbirine düsürdügü için, bey ve milleti karsilikli çekistirdigi için, Türk milleti il yaptigi ilini elden çikarmis, [7].kagan yaptigi kaganini kaybedi vermis. Çin milletine beylik erkek evladi kul oldu, hanimlik kiz evlâdi cariye oldu. Türk beyler Türk adini birakti. Çinli beyler Çin adini tutup, Çin kaganina [8].itaat etmis. Elli yil isi gücü vermis. Doguda gün dogusunda Bökli kagana kadar ordu sevk edi vermis. Batida Demir Kapiya kadar ordu sevk edi vermis. Çin kaganina ilini, töresini ali vermis.Türk halk [9].kitlesi söyle demis: Illi millet idim, ilim simdi hani, kime ili kazaniyorum der imis. Kaganli millet idim, kaganim hani, ne kagana isi gücü veriyorum der imis. Öyle diyip Çin kaganina düsman olmus. [10] Düsman olup, kendisini tanzim ve tertip edemediginden yine teslim olmus. Bunca isi gücü verdigini düsünmeden, Türk milletini öldüreyim, kökünü kurutayim der imis. Yok olmaya gidiyormus. [11] Yukarida Türk tanrisi, Tük mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmis. Türk milleti yok olmasin diye, millet olsun diye babam Iltiris Kagani, annem Ilbilge Hatunu gögün tepesinde tutup yukari kaldirmis olacak. Babam kagan on yedi erle disari çikmis. Disari [12] yürüyor diye ses isitip sehirdeki daga çikmis, dagdaki inmis, toplanip yetmis er olmus. Tanri kuvvet verdigi için babam kaganin askeri kurt gibi imis, düsmani koyun gibi imis. Doguya, batiya asker sevk edip toplamis, yigmis. Hepsi [13] yedi yüz er olmus. Yedi yüz er olup ilsizlesmis, kagansizlasmis milleti, cariye olmus, kul olmus milleti, Türk töresini birakmis milleti, ecdadimin töresince yaratmis, yetistirmis. Tölis, Tardus milletini orda tanzim etmis. [14] Yabguyu, sadi orda vermis. Güneyde Çin milleti düsman imis. Kuzeyde Baz Kagan, Dokuz Oguz kavmi düsman imis. Kirgiz, Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi hep düsman imis. Babam kagan bunca ... [15] Kirk yedi defa ordu sevk etmis, yirmi savas yapmis. Tanri lûtfettigi için illiyi ilsizletmis, kaganliyi kagansizlatmis, düsmani tâbi kilmis, dizliye diz çöktürmüs, basliya bas egdirmis. Babam kagan öylece ili,[16] töreyi kazanip, uçup gitmis. Babam kagan için ilkin Baz Kagani balbal olarak dikmis. O töre üzerine kagan oturdu. Amcam kagan oturarak Türk milletini tekrar tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kildi, azi çok kildi. [17] Amcam kagan oturdugunda kendim Tardus milleti üzerinde sad idim. Amcam kagan ile doguda Yesil Nehir, Santung ovasina kadar ordu sevk ettik. Batida Demir Kapiya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni asarak Kirgiz ülkesine kadar ordu sevk ettik. [18] Yekûn olarak yirmi bes defa ordu sevk ettik, on üç defa savastik. Illiyi ilsizlestirdik, kaganliyi kagansizlastirdik. Dizliye diz çöktürdük, basliya bas egdirdik. Türgis Kagani Türkümüz, milletimiz idi. Bilmedigi [19] için, bize karsi yanlis hareket ettigi için kagani öldü. Buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü. Ecdadimizin tutmus oldugu yer, su sahipsiz olmasin diye Az milletini tanzim ve tertip edip ... [20] Bars bey idi. Kagan adini burda biz verdik. Küçük kiz kardesim prensesi verdik. Kendisi yanildi, kagani öldü, milleti cariye, kul oldu. Kögmenin yeri, suyu sahipsiz kalmasin diye Az, Kirgiz kavmini düzene sokup geldik. Savastik ... ilini [21] geri verdik. Doguda Kadirkan ormanini asarak milleti öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batida Kengü Tarmana kadar Türk milletini öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. O zamanda kul kullu olmustu. Cariye cariyeli olmustu. Küçük kardes büyük kardesini bilmezdi, oglu babasini bilmezdi. [22] Öyle kazanilmis, düzene sokulmus ilimiz, töremiz vardi. Türk, Oguz beyleri, milleti, isitin: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim boza bilecekti? Türk milleti, vaz geç, [23] pisman ol! Disiplinsizliginden dolayi, beslemis olan bilgili kaganinla, hür ve müstakil iyi iline karsi kendin hata ettin, kötü hâle soktun. Silâhli nereden gelip dagitarak gönderdi? Mizrakli nereden gelerek sürüp gönderdi. Mukaddes Ötüken ormaninin milleti, gittin. Doguya giden, [24] gittin. Batiya giden, gittin. Gittigin yerde hayrin su olmali: Kanin su gibi kostu, kemigin dag gibi yatti. Beylik erkek evlâdin kul oldu, hanimlik kiz evlâdin cariye oldu. Bilmedigin için, kötülügün yüzünden amcam, kagan uçup gitti. [25] Önce Kirgiz kaganini balbal olarak diktim. Türk milletinin adi sani yok olmasin diye, babam kagani, annem hatunu yükseltmis olan Tanri, il veren Tanri, Türk milletinin adi sani yok olmasin diye, [26] kendimi o Tanri kagan oturttu tabiî. Varlikli, zengin millet üzerine oturmadim. Iste assiz, dista elbisesiz; düskün, perisan milletin üzerine oturdum. Küçük kardesim Kül Tigin ile konustuk. Babamizin, amcamizin kazanmis oldugu milletin adi sani yok olmasin [27] diye, Türk milleti için gece uyumadim, gündüz oturmadim. Küçük kardesim Kül Tigin ile, iki sad ile öle yite kazandim. Öyle kazanip bütün milleti ates, su kilmadim. Ben kendim kagan oturdugumda, her yere [28] gitmis olan millet öle yite, yaya olarak çiplak olarak dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye, kuzeyde Oguz kavmine dogru, doguda Kitay, Tatabi kavmine dogru, güneyde Çine dogru on iki defa büyük ordu sevk ettim, ... savastim. Ondan [29] sonra, Tanri bagislasin, devletim var oldugu için, kismetim var oldugu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çiplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kildim. Az milleti çok kildim. Degerli illiden, degerli kaganlidan daha iyi kildim. Dört taraftaki [30] milleti hep tâbî kildim, düsmansiz kildim. Hep bana itaat etti. Isi gücü veriyor. Bunca töreyi kazanip küçük kardesim Kül Tigin kendisi öylece vefat etti. Babam kagan uçtugunda küçük kardesim Kül Tigin yedi yasinda kaldi ... [31] Umay gibi annem hatunun devletine küçük kardesim Kül Tigin er adini aldi. On alti yasinda, amcam kaganin ilini, töresini söyle kazandi: Alti Çub Sogdaka dogru ordu sevk ettik, bozduk. Çinli Ong vali, elli bin asker geldi, savastik. [32] Kül Tigin yaya olarak atilip hücum etti. Ong valinin kayin biraderini, silâhli, elle tuttu, silâhli olarak kagana takdim etti. O orduyu orda yok ettik. Yirmi bir yasinda iken, Çaça generale karsi savastik. En önce Tadigin, Çorun boz atina binip hücum etti. O at orda [33] öldü. Ikinci olarak Isbara Yamtarin boz atina binip hücum etti. O at orda öldü. Üçüncü olarak Yigen Silig beyin giyimli doru atina binip hücum etti. O at orda öldü. Zirhindan kaftanindan yüzden fazla ok ile vurdular, yüzüne basina bir tane degdirmedi. ... [34] Hücum ettigini, Türk beyleri, hep bilirsiniz. O orduyu orda yok ettik. Ondan sonra Yir Bayirkunun Ulug Irkini düsman oldu. Onu dagitip Türgi Yargun Gölünde bozduk. Ulug Irkin azicik erle kaçip gitti. Kül Tigin yirmi alti [35] yasinda iken Kirgiza dogru ordu sevk ettik. Mizrak batimi kari söküp, Kögmen ormanini asarak yürüyüp Kirgiz kavmini uykuda bastik. Kagani ile Songa ormaninda savastik. Kül Tigin, Bayirkunun ak aygirina [36] binip atilarak hücum etti. Bir eri ok ile vurdu, iki eri kovalayip takip ederek mizrakladi. O hücum ettiginde, Bayirkunun ak aygirini, uylugunu kirarak, vurdular. Kirgiz kaganini öldürdük, ilini aldik.O yilda Türgise dogru Altin ormanini [37] asarak, Irtis nehrini geçerek yürüdük. Türgis kavmini uykuda bastik. Türgis kaganinin ordusu Bolçuda ates gibi, firtina gibi geldi. Savastik. Kül Tigin alni beyaz boz ata binip hücum etti. Alni beyaz boz ... [38] ... tutturdu. Ikisini kendisi yakalatti. Ondan sonra tekrar girip Türgis kaganinin buyruku Az valisini elle tuttu. Kaganini orda öldürdük, ilini aldik. Türgis avam halki hep tâbi oldu. O kavmi Tabarda kondurduk ... [39] Sogd milletini düzene sokayim diye Inci nehrini geçerek Demir Kapiya kadar ordu sevk ettik. Ondan sonra Türgis avam halki düsman olmus. Kengerise dogru gitti. Bizim askerin ati zayif, azigi yok idi. Kötü kimse er ... [40] kahraman er bize hücum etmisti. Öyle bir zamanda pisman olup Kül Tigini az erle eristirip gönderdik. Büyük savas savasmis. Türgis avam halkini orda öldürmüs, yenmis. Tekrar yürüyüp...


Kuzey Yüzü
[1].[ ... ] ile, Kosu vali ile savasmis. Askerini hep öldürmüs. Evini, malini eksiksiz hep getirdi. Kül Tigin yirmi yedi yasina gelince Karluk kavmi hür ve müstakil iken düsman oldu. Tamag Iduk Basta savastik. [2].Kül Tigin o savasta otuz yasinda idi. Alp Salçi ata binip atilarak hücum etti. Iki eri takip edip kovalayarak mizrakladi. Karluku öldürdük, yendik. Az milleti düsman oldu. Kara Gölde savastik. Kül Tigin otuz bir yasinda idi. Alp Salçi akina [3].binip atilarak hücum etti. Az ilteberini tuttu. Az milleti orda yok oldu. Amcam kaganin ili sarsdiginda; millet, hükümdar ikiye ayrildiginda; Izgil milleti ile savastik. Kül Tigin Alp Salçi akina binip [4].atilarak hücum etti. O at orda düstü. Izgil milleti öldü. Dokuz Oguz milleti kendi milletim idi. Gök, yer bulandigi için düsman oldu. Bir yilda bes defa savastik. En önce Togu Balikta savastik. [5].Kül Tigin Azman akina binip atilarak hücum etti. Alti eri mizrakladi. Askerin hücumunda yedinci eri kiliçladi. Ikinci olarak Kusalgukta Ediz ile savastik. Kül Tigin Az yagizina binip, atilarak hücum edip bir eri mizrakladi.[6].Dokuz eri çevirerek vurdu. Ediz kavmi orda öldü. Üçüncü olarak Bolçuda Oguz ile savastik. Kül Tigin Azman akina binip hücum etti, mizrakladi. Askerini mizrakladik, ilini aldik. Dördüncü olarak Çus basinda savastik. Türk [7].milleti ayak titretti. Perisan olacakti. Ilerleyip gelmis ordusunu Kül Tigin püskürtüp, Tongradan bir boyu, yigit on eri Tonga Tigin mateminde çevirip öldürdük. Besinci olarak Ezginti Kadizda Oguz ile savastik. Kül Tigin [8].Az yagizina binip hücum etti. Iki eri mizrakladi, çamura soktu. O ordu orda öldü. Amga kalesinde kislayip ilk baharinda Oguza dogru ordu çikardik. Kül Tigini evin basinda birakarak, müdafaa tedbiri aldik. Oguz düsman, merkezi basti. Kül Tigin [9].öksüz akina binip dokuz eri mizrakladi, merkezi vermedi. Annem hatun ve analarim, ablalarim, gelinlerim, prenseslerim, bunca yasayanlar cariye olacakti, ölenler yurtta yolda yatip kalacaktiniz. [10] Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Küçük kardesim Kül Tigin vefat etti. Kendim düsünceye daldim. Görür gözüm görmez gibi, bilir aklim bilmez gibi oldu. Kendim düsünceye daldim. Zamani Tanri yasar. Insan oglu hep ölmek için türemis. [11] Öyle düsünceye daldim. Gözden yas gelse mani olarak, gönülden aglamak gelse geri çevirerek düsünceye daldim. Müthis düsünceye daldim. Iki sadin ve küçük kardes yegenimin, oglumun, beylerimin, milletimin gözü kasi kötü olacak diyip düsünceye daldim. Yasçi, aglayici olarak Kitay, Tatabi milletinden basta [12] Udar general geldi. Çin kaganindan Isiyi Likeng geldi. On binlik hazine, altin, gümüs fazla fazla getirdi. Tibet kaganindan vezir geldi. Batida gün batisindaki Sogd, Iranli, Buhara ülkesi halkindan Enik general, Ogul Tarkan geldi. [13] On Ok oglum Türgis kaganindan Makaraç mühürdar, Oguz Bilge mühürdar geldi. Kirgiz kaganindan Tardus Inançu Çor geldi. Türbe yapici, resim yapan, kitâbe tasi yapicisi olarak Çin kaganinin yegeni Çang general geldi.


Kuzey - dogu Yüzü
[1].Kül Tigin koyun yilinda on yedinci günde uçtu. Dokuzuncu ay, yirmi yedinci günde yas töreni tertip ettik. Türbesini, resimini, kitâbe tasini maymun yilinda yedinci ay, yirmi yedinci günde hep bitirdik. Kül Tigin kendisi kirk yedi yasinda bulut çöktürdü ... Bunca resimciyi Tuygut vali getirdi.
Alıntı ile Cevapla
  #4  
Okunmamış 23-01-2008, 03:17 PM
Facebook Oyunları
Standart Cevap: GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

Güney - dogu Yüzü
[1].Bunca yaziyi yazan Kül Tiginin yegeni Yollug Tigin, yazdim. Yirmi gün oturup bu tasa, bu duvara hep Yollug Tigin, yazdim. Degerli oglunuzdan, evlâdinizdan çok daha iyi beslerdiniz. Uçup gittiniz. Gökte hayattaki gibi ...


Güney - bati Yüzü
[1].Kül Tiginin altinini, gümüsünü, hazinesini, servetini, dört binlik at sürüsünü idare eden Tuygut bu ... Beyim prens yukari gök ... tas yazdim. Yollug Tigin.

Bati Yüzü
[1].Batidan Sogd bas kaldirdi. Küçük kardesim Kül Tigin ... için, öle yite isi gücü verdigi için, Türk Bilge Kagani, nezaret etmek üzere, küçük kardesim Kül Tigini gözeterek oturdum. Inançu Apa Yargan Tarkan adini verdim. Onu övdürdüm.

BILGE TONYUKUK YAZITLARI
Orhun yazitlari denilince, genelde bugün Mogolistan Halk Cumhuriyeti sinirlari içinde kalan ata dede Türk yurtlarindaki üç büyük yazit (Köl Tigin yaziti, Bilge Kagan yaziti ve Bilge Tonyukuk yazitlari) akla gelir. Bu yazitlardan Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlari, Koçho Tsaydam bölgesindeki Orhun Irmagi civarinda; Bilge Tonyukuk yazitlari ise, Bayn Tsokto (Bayn Çokto) bölgesindedir. Bilge Tonyukuk yazitlarinin, (Orhun Irmagi civarinda olmamasina ragmen), Orhun yazitlariyla birlikte düsünülmesi, anilmasi Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlari ile ayni döneme ait olmasi ve ayni konulari içermesindendir.
Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarindan yaklasik 360 km uzakta, Tola Irmagi'nin yukari yatagindaki Bayn Tsokto bölgesinde bulunan (1528 m, 48T 0685770, UTM 5285348) ve bu sebeple Bayn Tsokto Yazitlari olarak da adlandirilan Bilge Tonyukuk yazitlari, II. Köktürk Kaganligi döneminin büyük veziri, kumandani ve danismani Bilge Tonyukuk'un ölümünden önce bizzat kendisi tarafindan diktirilen dört cepheli iki yazittan ibarettir.
Birinci yazit, 243 cm; ikinci yazit ise, 217 cm yüksekligindedir. Birinci yazitta 35, ikinci yazitta 27 satir Köktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadir.
Yazitin yazilis / dikilis tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Arastirmacilarin bir kismi bu tarihi 720-725 olarak gösterirken; bir kismi ise, (Köl Tigin, Bilge Kagan ve Bilge Tonyukuk yazitlarinin içeriklerinden de hareketle) Bilge Tonyukuk yazitlarinin Bilge Tonyukuk'un bizzat kendisi tarafindan Köl Tigin yazitina cevap olarak yazildigini, bu sebeple de Köl Tigin yazitindan sonraki Bilge Kagan yazitindan önceki bir dönemde (732- 734 ?) dikilmis olabilecegini ileri sürmektedirler.
Bilge Tonyukuk yazitlarinda da tipki Köl Tigin ve Bilge Kagan yazitlarinda oldugu gibi Köktürk dönemine ait tarihî hadiseler anlatilir. Ancak tarihî hadiseleri anlatan bu sefer Bilge Kagan degil; bizzat Bilge Tonyukuk'un kendisidir. Bilge Tonyukuk, tarihî hadiseleri naklederken birlik bütünlük mesajlari verir; devletin basindakilerin bilge danismanlara sahip olmalari ve onlarla uyum içinde çalismalari hâlinde büyük isler basaracaklarinin önemini vurgular. Ancak her iki yazitta da Bilge Tonyukuk'un elde edilen basarilarin merkezinde bizzat kendisinin oldugunu özellikle belirttigi de dikkati çeker. Öyle ki, kagani atayan, Türk milletini o güne kadar gidemedigi / erisemedigi yerlere götüren, ulastiran, savaslari kazandiran hep odur.
Açik alanda bulunmalari ve ciddî bir korumadan mahrum olmalari yüzünden Bilge Tonyukuk yazitlarinin her ikisinde de bozulma, asinma, dökülme ve yaglanmalar olmustur. I. yazitin bazi satirlarinda harflerin içleri güzel görüntü alabilmek amaciyla boyanmistir. Bu boyalar hem yazitin dokusuna zarar vermis hem de orijinal görüntüsünü bozmustur.
Bilge Tonyukuk anit mezar külliyesinde yazit disinda sunak masasina ait islemeli taslar, insan heykelleri, üst tarafi parçalanmis tasbabalar, balballar, dösemeler, kiremitler, tuglalar ve künkler bulunmaktadir. Ancak bu kültür ve medeniyet eserlerinin çogu külliyede 1897, 1909, 1925 ve 1957 yillarinda yapilan kazilar yüzünden ciddî sekilde tahrip olmustur.

BILGE TONYUKUK YAZITLARININ METNI

(Birinci Tas, Bati Yüzü) 1Ben Bilge Tonyukuk'um. Ben Çin ülkesinde dogdum. (Benim dogdugum yillarda) Türk milleti Çin'in egemenligi altinda idi.
2Türk milleti kendisine bir Han seçmeden Çin'in egemenliginden ayrildi. Sonra kendisine bir Han seçti. Ancak seçtigi bu Hani terkedip Çin'e tekrar tâbi oldu. Tanri söyle demistir: Han verdim 3hanini terkederek (tekrar Çin'e) tâbi oldun. Tâbi oldugu için Tanri öldürmüstür. Türk milleti öldü, mahvoldu, yok oldu. Türk-Sir milletinin yerinde 4kabile bile kalmadi.
Ormanlik alana saklanani ve daga çikip gizleneni bir araya geldiginde yedi yüz kisi oldular. Bu yedi yüz kisinin iki bölümü süvari idi, bir bölümü piyade idi. Yedi yüz kisiyi 5yöneten büyüklerinin unvani ise Sad idi. Bana "görüsünü söyle!" dedi. Söyleyeni ben idim. Bilge Tonyukuk.
"Kagani mi seçeyim" dedim. Düsündüm: "Zayif boga ile besili boga uzaktan 6görülse, boganin besili boga mi zayif boga mi oldugu bilinmezmis derler" diyip, öyle düsündüm. Ondan sonra Tanri bu bilgiyi verdigi için kendim bizzat kagani seçtim.
Boyla Baga Tarkan unvanli Bilge Tonyukuk 7ile Iltiris Kagan birlikte olunca güneyde Tabgaç'i, doguda Kitay'i, kuzeyde Oguz'u çokça öldürdü. Bu zamanlarda kaganimin müsaviri ve ordusunun komutani bizzat ben idim.
Çogay'in kuzey yamaçlari ile Kara Kum'da ikamet ediyorduk.
(Güney Yüzü) 1Büyük bas hayvanlar ile küçük bas hayvanlarla beslenerek oturuyorduk. Milletin karni tok idi. Düsmanimiz etrafimizda ocak gibi idi, biz ocagin içindeki ates idik.
Böylece yasar iken Oguz boyundan mülteci geldi. 2Mülteciden ögrenilen bilgi söyledir: "Dokuz Oguz halkinin üzerine kagan seçildi" der. Seçilen bu kagan Tabgaç'a General Ku'yu, Kitay'a Tongra Esim'i elçi olarak göndermis. Söyle mesaj göndermis: "Az nüfuslu Türk milleti 3çogaliyormus; Türk milletinin kagani cesur imis; müsaviri bilgili imis. Bu iki kisi yasadigi müddetçe seni, Tabgaç'i öldürüp yok edecek derim; doguda Kitay'i öldürüp yok edecek derim; beni, Oguz'u 4da muhakkak öldürüp yok edecek derim; Tabgaç, güney yönünden hücum etsin; Kitay dogu yönünden hücum etsin; ben kuzey yönünden hücum edeyim; Türk-Sir milleti, yerinde asla çogalmasin; mümkünse hepsini yok edelim derim".
5Bu sözü duydugum zaman gece uyuyasim gündüz oturasim gelmedi. Ondan sonra kaganima arz ettim. Söyle arz ettim: Tabgaç, Oguz, Kitay! bu üçü birlesirse 6biz aralarinda kalacagiz. Kendi içini distan tutmus gibiyiz. Ince olanin delinmesi kolay imis, ince olani kirmak kolay imis. Ince olan kalinlastigi zaman delinmesi zor imis. Ince 7kalinlastigi zaman kirilmasi zor imis. Doguda Kitay'dan, güneyde Tabgaç'tan, batida Kotan'dan, kuzeyde Oguz'dan. Iki üç bin askerimiz, gelenimiz var midir? Böyle arz ettim. 8Kaganim ben Bilge Tonyukuk'un arz ettigi maruzatimi isiti verdi. Bana "Gönlünün istedigi gibi davran" didi. Ben de halkimizi Inek ve malaklari ile dogudaki Öngi nehrini çigneyerek Ötüken ormanina dogru sevk ettim.
Togla nehrinin kiyisinda 9Oguz ordusu geldi. Askeri üç bin imis. Biz iki bin idik. Savastik. Tanri lutfetti, püskürttük. Nehire düstü. Dagittik, Kaçarken çogu yolda öldü. Ondan sonra Oguz halki bütünüyle geldi, bizi bas egdi.
10Benim kendimin bile "Bilge Tonyukuk Türk milletini Ötüken'e yerlestirmis" diye duydugum haberi duyan Türk miletinin güneydeki, batidaki, kuzeydeki ve dogudaki daginik yasayan halki Ötüken'e geldi. (Dogu Yüzü) 1Iki bin idik. Iki ordumuz oldu. Türk milleti yaratildigi zamandan beri, Türk kagani tahta çiktigi zamandan beri dogu daglarinin eteklerindeki sehirlere, okyanusa ulasmamis idik. Kaganima arz edip orduyu gönderdim. 2Dogu daglarinin eteklerindeki sehirlere, okyanusa ulastirdim. Yirmi üç sehir zaptedildi. Çin ordularinin komutani Wu-hsin-pên ordugâhinin harabesinde ölü olarak birakildi.
Tabgaç kagani düsmanimiz idi. On Ok kagani düsmanimiz idi. 3Ayrica Kirgizlarin güçlü kagani da düsmanimiz oldu. Bu üç kagan istisare ederek "Altun ormani üstünde bulusalim" demisler. Söyle istisare etmisler: "Doguda Türk kaganina karsi ordu sevk edelim. Türk kaganina karsi ordu sevk etmezsek, ne zaman olsa, o bizi 4kagani kahraman imis, müsaviri bilgili imis, ne zaman olsa öldürecektir. Üçümüz bulusup ordu sevk edelim, Türk kaganligini tamamiyle yok edelim" demisler. Türgis kagani söyle demis: "Benim milletim ordadir" demis. 5"Türk milleti yine karisiklik içindedir" demis. "Oguzu yine darlik içerisindedir" demis. Bu sözü isittigim zaman gece uyuyasim gündüz oturasim gelmedi. O zaman düsündüm. 6Ilk olarak Kirgiza ordu sevk etsek iyi olur dedim. "Kögmen daglarinin yolu tek imis. Kapanmis" diye isitip, bu yol ile yürürsek uygun olmayacak dedim. Kilavuz aradim. Çöllü iz eri buldum. 7Isittim: Az ülkesinin yolu Ani boyunca ... imis, bir at yolu imis, onunla gitmis. Ona söyleyip, "bir atli gitmis diye o yolla yürürsek mümkün olacak" dedim. Düsündüm, kaganima (Kuzey Yüzü) 1Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan asagi inin dedim. Ak Termil geçidini geçtikten sonraki toplanma yerini tespit ettim. At üzerine bindirip kari çignettim. Yukariya, ati yedege alip, yaya olarak, agaca tutunup çikarttim: Öndeki er kari 2çigneyi verip, Ibar geçidini astik. Arazi çok dik oldugundan asagi yuvarlanarak indik. On gecede dagdaki engeli dolanip gittik. Kilavuz yeri sasirdigi için bogazlandi. Bunalan kagan dört nala kosturu ver demis. 3Ani suyuna vardik. O sudan asagiya dogru gittik. Yemek yemek için attan indirdik. Ati agaca bagliyorduk. Gece-gündüz dört nala at kosturup gittik. Kirgiz kavmini uykuda bastik. 4Uykusunu mizrak ile açtik. Hani, ordusu toplanmis. Savastik, mizrakladik. Hanini öldürdük. Kirgiz kavmi Kagana teslim oldu, bas egdi. Geri döndük, Kögmen ormanini dolanip geldik.
5Kirgizdan döndük. Türgis kaganindan mülteci geldi. Sözü söyle: "Dogudan kagana karsi ordu yürütelim" demis. "Yürütmezsek bizi; kagani kahraman imis, müsaviri bilgili imis, ne zaman olsa, 6bizi; öldürecektir" demis. "Türgis kagani bas kaldirmis" dedi. On Ok milleti bütünüyle "bas kaldirmis" der. Çin askeri var imis. O sözü isitip kaganim, "Ben eve gideyim" dedi. 7"Hatun ölmüs idi. Ona yog töreni yaptirayim" dedi. "Orduyu, sevk edin" dedi. "Altun ormaninda oturun" dedi. "Sü basi Ini Il Kagan ve Tardus Sad gitsin" dedi. Bilge Tonyukuka, bana söyledi: 8"Bu orduyu tanzim et dedi. Cezayi gönlünce söyle. Ben sana ne söyleyeyim" dedi. (Düsman) gelir ise, (onu) görerek getir, gelmez ise, haberci sözünü alarak otur (baskina ugrama)" dedi. Altun ormaninda oturduk. 9Üç mülteci geldi. Sözleri ayni: "Kagan'in ordusu bas kaldirdi, On Ok ordusu eksiksiz disari çiktitamamiyle bas kaldirdi" der. "Yaris ovasinda bir araya gelelim" demis. O sözü isitince, kagana o sözü ilettim. Han tarafindan söz yine 10geldi. "Oturun" diye söylemis. "Kesif kolunu, nöbet isini çok iyi tertip et, baskin yaptirma" demis. Bögü Kagan bana böyle haber göndermis. Apa Tarkana gizli haber söylemis: "Bilge Tonyukuk kötüdür, kindardir, yanilir. 11Orduyu yürütelim diyecek, kabul etmeyin". O sözü isitince orduyu sevkettim. Yolu olmayan Altun ormanini astik. Geçidi olmayan Irtis nehrini geçtik. Geceyi gündüze kattik. Bolçu'ya safak sökerken ulastik. (Ikinci Tas, Bati Yüzü) 1Haberci getirdiler. Sözü söyle: "Yaris ovasinda yüz bin asker toplandi" der. O sözü duyunca; "beyler bütünüyle 2dönelim, temizin utanci iyidir" dediler. Ben söyle derim, ben Bilge Tonyukuk: "Altun ormanini asarak geldik. Irtis nehrini 3geçerek geldik. Geleni cesur dedi, duymadi. Tanri, Umay Ilâhe, mukaddes yer, su üzerine çökü verdi her hâlde. Niye kaçiyoruz? 4Çok diye niye korkuyoruz? Aziz diye niye kendimizi hor görelim? Hücum edelim" dedim. Hücum ettik, yagma ettik. Ikinci gün 5ates gibi kizip geldi. Savastik. Bizden, iki ucu, yarisi kadar fazla idi. Tanri lûtfettigi için, çok diye 6korkmadik, süngülestik. Tardus sadina kadar kovalayip püskürttük. Kaganini tuttuk. Yabgusunu, sadini 7orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O ayni gece halkina haber gönderdik. O sözü isitip On Ok beyleri, milleti hep 8geldi, bas egdi. Gelen beylerini, milletini tanzim edip, yigip az mikdarda millet kaçmisti. On Ok ordusunu sevk ettim.
9Biz de Ordu sevk ettik. Aniyi geçtik. Inci nehrini geçerek (Sogd hükümdari) Tinsi Oglu'nun oglu Tinsi oglu'nun yattigi mukaddes Ek dagini asirdim. (Güney Yüzü) 1Demir kapiya kadar eristik. Ordan döndürdük. Ini Il Kagana korkup [..., Saka?) Tezik, Tokar, Sind ... 2ondan berideki Asok(a) basli Sogdak milleti hep geldi, bas egdi ... Türk milletini Demir Kapiya, Tinsi Oglu(nun oglu olan) 3Tinsi Oglu'nun yattigi daga ulastigi hiç yokmus. O yere ben Bilge Tonyukuk ulastirdigim için 4sari altin, beyaz gümüs, kiymetli sigir, egri deve mal zahmetsizce getirdi.
Iltiris Kagan bilici oldugu için, 5cesur oldugu için, Çin'e karsi on yedi defa savasti, Kitay'a karsi yedi defa savasti, Oguza karsi bes defa savasti. Bu savaslarda müsaviri 6yine bizzat ben idim, kumandani yine bizzat ben idim. Iltiris Kagana, Türk Bögü Kaganina, Türk Bilge Kaganina
(Dogu Yüzü) 1Kapgan Kagan yirmi yedi yasinna kadar Bögü Çor idi. Ondan sonra kagan oldi idi. Kapgan, kagan oturdu. Gece uyumadan, 2gündüz oturmadan, kizil kanimi döktürerek, kara terimi kosturarak isi, gücü hep ben çevirdim. Uzun kesif kolunu yine hep ben gönderdim. 3Siperi, nöbet yerini hep ben büyüttüm. Geri dönen düsmani getirirdim. Kaganimla ordu sevkettim. Tanri korusun, 4bu Türk milleti arasinda silâhli düsmani kosturmadim, damgali atini yürütmedim.
Iltiris Kagan kazanmasa, 5ve ben kendim kazanmasam, il de millet de yok olacakti. (Iltiris Kagan) kazandigi için ve kendim kazandigim için 6il de il oldu, millet de millet oldu. Ben yaslandim, kocaldim. Her hangi bir yerdeki kaganli millete 7benim gibisi var olsa, (o kaganin) ne sikintisi mevcut olacakmis? Türk Bilge Kagani ilinde 8yazdirdim. Ben Bilge Tonyukuk.
(Kuzey Yüzü) 1Iltiris Kagan kazanmasa, yok olsa idi, ben kendim, Bilge Tonyukuk, kazanmasam, ben yok olsa idim, 2Kapgan Kagan, Türk Sir milletinin yerinde boy da, millet de, insan da hep yok olacakti. 3Iltiris Kagan ve Bilge Tonyukuk kazandigi için Kapgan Kagan, Türk Sir milletinin yürüdügü bu ... 4Türk Bilge Kagani Türk Sir milletini, Oguz milletini besleyip oturuyor.
Alıntı ile Cevapla
Yeni Konu aç Cevapla

Etiketler
yazitlari, uzerindeki, gokturk, calismalar, anitlari

Seçenekler
Stil


GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR

GÖKTÜRK ANITLARI ve YAZITLARI ÜZERINDEKI ÇALISMALAR konusu, Ödev Kaynakları/Tarih - Coğrayfa bölümünde tartışılıyor .



Benzer Konular

Konu Kategori
Göktürk Yazitlari E-F-G
I. Göktürk Hakanlığı Tarih - Coğrayfa
Göktürk Mehmet Uytun ( 27.09.1935) Edebiyat
Tarih Türklerle Başlar !!!!!! Tarih Rehberim


Gündemden Başlıklar

Konu Kategori
Evden eve nakliyat Liseler & Üniversiteler
Şehir ve Firma Rehberi Tatil ve Oteller
Tatil ve Oteller Seo

Tüm Zamanlar GMT +2 Olarak Ayarlanmış. Şuanki Zaman: 05:53 AM.




Powered by vBulletin® Version 3.8.7
Copyright ©2000 - 2014, Jelsoft Enterprises Ltd.
Content Relevant URLs by vBSEO 3.3.2
Tynt Script Sponsored by Information Technology Salary
Bütün Hakları Saklıdır 2005-2011 Rehberim.net