diller

[Msn Messenger]

Dillerin Sınıflandırılması

Binlerce dünya dilinin sınıflandırılması yapılırken dillerin tarihine (genetik yön), göstergesel işleyiş biçimlerine (tipolojik yön), veya yaygınlıklarına (alansal yön) öncelik verilebilir.

Genetik dilbilim karşılaştırmalı bir yöntemle dillerin tarihini oluşturmaya çalışır. Sözgelimi 2 sayısı çeşitli Hint-Avrupa dillerinde benzerlikler gösterir: deux (Fransızca), two (İngilizce), zwei (Almanca), daou (Bretonca), dio (yeni Yunanca), dva (Rusça), dü (Farsça), doi (Bengali). Buna karşılık ikinci öbekteki dillerde 2 sayısı şu şekillerde karşılanmıştır: iki (Türkçe), kaski (Fince), isnan (Arapça), irandu (Tamilce), futatsu (Japonca), roa (Madagaskar dili)

Dilsel evrimde kurallar çıkarmayı sağlayan benzeşim yasaları oluşturulmuştur: pater-father-peder, mother-mader, frater-brother-birader (baba, anne, erkek kardeş; Latince, İngilizce, Farsça). Ayrıca diller arasındaki sözlüksel yakınlığın zamanla kayboluşuna ilişkin çalışmalar da yapılmıştır. Mesela, Fransızca ve İspanyolca’da bazı kelimeler aynı kökten gelmiştir: main ve mano (el), doigt ve dedo (parmak). Buna karşılık, tete ve cabeza (baş), epaule ve hombro (omuz) kelimlerini ele aldığımızda aynı köklerin değişik anlam yüklenip başka kelimelerde ortaya çıktığını gözlemleriz: Altay dil ailesinde de “ben, sen” kavramları Türkçe ben, sen; Moğolca bi, çi; Tunguzca bi, şi; Mançuçe bi, si kelimeleriyle karşılanır.

Tiplendirici dilbilim, dil öğelerinin durumunu dil sistemi içinde inceler. Dil tipleri belirlenirken sesbilgisel, prozodik, sözdizimsel, sözlüksel olgular göz önünde bulundurulur. Ancak bunlar salt birleşimsel biçimbilim açısından önemlidir.

-Dış bükün: mu-ntu (insan), ba-ntu (insanlar) [Tongan dili]

-İç bükün: trinken-trank-getrunken “içmek-içti-içmişti” (Almanca)

-Bitişim: ev-le-rin-den (isim-çoğul eki- iyelik eki- çıkma durumu eki)

-Çoğulbireşim: Haupt-bahn-hof (baş-yol-avlu), “merkez istasyonu”, (Almanca)

-Çözümleme: Fransızca’da je lis “okuyorum”: je n’ai pas encore pu finir de la lire “henüz onu okumayı bitiremedim” şeklinde ifade edilebilir.

Alışılagelmiş tanımlama ölçütlerinden biri de özne (Ö), yüklem (Y), tümleç (T) öğelerinin sıralanışıdır. Bu öğelerin altı değişik sıralanış biçimi benimsenmekle birlikte, ÖYT ve ÖTY sıralanışları dünya dünya dillerinin üçte birinin belirgin özelliğidir. YÖT sıralanışının dillerin altıda birinde bulunması, genel eğilimim özneyi tümleçten önce kullanma yönünde olduğunu göstermektedir. Burada da hakimiyet durumu söz konusudur, çünkü sözdizimsel ve anlamsal koşullara göre bu sıra aynı dil içinde de çeşitlilik gösterebilir.

Alan dilbilimi bir dil olgusunun genetik veya tipsel sınırlarını göz ardı ederek, mekan içinde yayılımını inceler. Mesela, yuvarlak ön ünlülere (Fransızca’da u veya eu; Mur “duvar”, peu “az”) Baskça’dan Norveççe’ye, Fince’ye, Fransızca’ya, Almanca’ya ve İskandinav dillerine kadar uzanan bir alanda rastlanır. Addan sonra gelen belirli tanımlık, , Arnavutça’da, Rumence’de, Bulgarca’da, Makedonca’da gözlemlenen, Balkanlar’a özgü bir olgudur. Bu tür olgular dilin alt katmanlarıyla (bir bölgede eskiden konuşulan diller) ve çoğunlukla diller arası ilişki derecesiyle açıklanabilir. Söz konusu durumlara, uzun süre çeşitli ülkelerden gelen insan topluluklarının bir arada bulunup konuşması ve ikidilliliğe elverişli ortamların oluşması yol açar.


Dünyada Belli Başlı Diller


Hint-Avrupa Dilleri


1- Roman Dilleri: Fransızca, Provence, Katalanca, İspanyolca, Portekizce, İtalyanca, Sardinya dili, Retro-Roman dili, Rumence (Moldovca)
2- Germen Dilleri: İngilizce, Friesland dili, Almanca (Yiddiş), Hollandaca (Afrikaans), İsveççe, Danca, Norveççe, İzlandaca
3- Baltık-Slav Dilleri: Letonca, Litvanca, Rusça, Ukrayna dili, Beyaz Rusça, Lehçe, Çekçe, Slovakça, Sorab dili, Bulgarca, Makedonca, Sırp-Hırvat dili, Slovence
4- Kelt Dilleri: Gaelce (İrlandaca), İskoçça, Bretonca, Cornwall dili, Galce
5- Hint-İran Dilleri: Sanskritçe, Farsça, Peştu, Kürtçe, Tacikçe, Hintçe-Urduca, Bihari, Nepalce, Assam dili, Bengali, Oriya dili, Gucerat dili, Marathi, Seylan dili, Pencabi, Sindhi, Keşmir dili, Çingene dilleri
6- Diğer diller: Arnavutça, Yunanca, Ermenice

Kafkas Dilleri


Gürcüce, Avarca, Abhazca, Lazca, Çerkezce, Çeçence, İnguşca, Kabartayca, Lezgice

Baskça


Dravid Dilleri


Tamilce, Telugu dili, Kanara, Malayalam

Ural Dilleri


Fince, Estonca, Laponca, Macarca, Hantıy dili, Mansi dili, Samoyed dilleri

Altay Dilleri


Türkçe (Türkiye Türkçesi, Azerice, Özbekçe, Yeni Uygurca, Kazakça, Tatarca, Türkmence, Kırgızca), Moğolca, Tunguzca

Japonca


Korece


Çin-Tibet Dilleri


Çince (Mandarin, Yue), Tibetçe, Birmanca

Diğer Asya Dilleri


Çukçice, Gilyak dili, Yukagirce, Tayca, Miao-Yao dili, Mon-Khmer dilleri, Munda dili
Malaya-Polinezya Dilleri


Madagaskar dili, Malayca, Cava dili, Tagalogca, Maori dili, Tahiti dili, Hawai dili, Tongan dili

Diğer Okyanusya Dilleri


Aranda dili, Dyirbal dili, Papua dilleri

Eskimo Dili


Amerika Yerli Dilleri


Navaho dili, Apaş dili, Şayence, Mikmekçe, Siu dili, Hakan dili, Maya dili, Nahuatl dili, Hopi dili, Otto-Mange dilleri, Tarasko dili, Salish dili, Çibça dili, Ge-Bororo-Karhaca, Panoca, Karayibce, Keçuvaca, Aymaraca, Tukanoca, Aravakça, Tupi-Guarani dilleri, Araukanca

Hami-Sami Dilleri


Arapça, Maltaca, İbranice, Aramca, Süryanice, Amharca, Tigrinaca, Kabiliye dili, Tuaregce, Somali dili, Afar dili

Nijer-Kongo Dilleri


Hausa dili, Bambaraca, Mendece, Diulaca, Malinkece, Uolot dili, Serer dili, Fulani dilleri, Mosice, Senufo dili, Yoruba dili, Eve dili, Fon dili, İbo dili, Akan dilleri, Svahilice, Kongo dili, Ruanda dili, Ksosa dili, Zuluca, Kikuyu dilleri, Sango dili, Gabya dilleri

Nil-Sahra Dilleri


Nübye dili, Songay dili, Mangbetuca, Masai dili

Hoisan Dilleri


Boşiman dili, Hotanto dili, Sandave dili, Hadza dilleri




Babil Kulesi Efsanesi insanların ülkelerinden uzakta, hatta ülke sınırlarını biraz aşınca bile birbirlerini anlamakta ne kadar güçlük çektiklerini ortaya koyar.

Gerçekten de tek bir dilin konuşulduğu ülkelerin sayısı çok azdır. (Kuzey ve Güney Kore, Portekiz, İzlanda) Genellikle aynı devletin sınırları içinde birçok lehçe bir aradadır. Afrika’da, (Zaire’de 212, Nijerya’da 413) veya Yeni Gine’de (849) değişik konuşma biçimlerinin, ağızlarının sayısı çok fazladır. Bazen de tam tersine, aynı dilin birçok ülkede kullanıldığı görülür: İngilizce 80 (45’i resmi dil olarak), Fransızca 50 (32si resmi dil olarak) ve Svahilice 10’dan fazla ülkede kullanılmaktadır.

Dünyada 6000 dil veya lehçe (yalnız Avrupa’da 185) var olmakla birlikte, gerçekte en çok konuşulan beş dil dünya nüfusunun yarısını kapsamaktadır.

Çeşitli dilleri konuşanlarla ilgili istatistikler, birçok nedenden dolayı ancak yaklaşık bir fikir verebilir. Çizelgelerin düzenlenişinde güçlükler, iyi hazırlanmamış soruşturmalar, azınlık dillerinin siyasal kaygılarla ikinci plana itilmesi, göçler, ikinci bir dil bilme konusundaki verilerin çok belirsiz oluşu, ikidillilik ve çok dilliliğin sağlam bir ölçüte bağlanamaması, Kreol dillerinin veya resmi dil dışında kullanılan konuşma dillerinin var olması, kesin sonuçlar elde edilememesinin başlıca nedenleridir.

İngilizce, Fransızca, Hintçe-Urduca,Malayca-Endonezya dili gibi iletişimsel işlevi de bulunan dilleri gözönüne almak koşuluyla, anadil olarak en çok kullanılan 22 dilin dağılımı şöyledir: Çince 1 milyar kişi, İngilizce 400 milyon, Hintçe-Urduca, İspanyolca, Rusça (tüm lehçeleriyle) 250-300 milyon, Türkçe, Arapça, Portekizce, Fransızca, Bengalî 150-200 milyon, Malayca-Endonezya dili, Japonca, Almanca, 100-120 milyon; Biharî, Korece, İtalyanca, Cava dili, Marathi, Pencabî, Tamilce, Telugu dili, Vietnam dili 50-60 milyon. İlk sırada yer alan 100 dil dünyanın yüzde 95’i tarafından konuşulmaktadır ve dünyada en az bir milyon kişi tarafından konuşulan yaklaşık 200 dil vardır.